«در اين زمان (373 هجرى) جز اماميه (اثنا عشرى) كه به امامت‏حضرت مهدى (عج) معتقدند، فرقه‏اى وجود ندارد، و فرقه‏هاى ديگر منقرض شده و جز حكاياتى غير قابل اعتماد از آنان در دست نيست‏» . (1)

محقق طوسى نيز پس از اشاره به فرقه‏هايى كه در كتاب ملل و نحل براى شيعه ذكر گرديده گفته است:

«اينها اختلافاتى است كه درباره شيعه نقل شده است، ولى از اكثر آنها جز در كتابهاى غير قابل اعتماد اثرى يافت نمى‏شود، و برخى از اين فرقه‏ها مانند غلات و گروهى از باطنيه خارج از اسلام‏اند» . (2)

علامه طباطبائى نيز پس از اشاره به فرقه‏هاى كيسانيه، زيديه، اسماعيليه، فطحيه و واقفيه گفته است:

«ديگر پس از امام هشتم تا امام دوازدهم كه نزد اكثريت‏شيعه، مهدى موعود است، انشعاب قابل توجهى به وجود نيامد، و اگر وقايعى نيز در شكل انشعاب پيش آمده چند روز پيش نپاييده و خود به خود منحل شده است، مانند اينكه جعفر فرزند امام دهم پس از حلت‏برادر خود (امام يازدهم) دعوى امامت كرد و گروهى به وى گرويدند، ولى پس از چند روزى متفرق شدند و جعفر نيز دعوى خود را تعقيب نكرد، و همچنين اختلافات ديگرى در ميان رجال شيعه در مسائل علمى كلامى و فقهى وجود دارد كه آنها را از انشعاب مذهبى نبايد شمرد» . (3)

فرقه‏هاى اساسى شيعه
در مورد تعداد فرقه‏هاى اساسى شيعه (اصول فرقه شيعه) چند قول است:

بغدادى آنها را سه فرقه دانسته است: «زيديه، كيسانيه و اماميه‏» . وى در آغاز غلات را نيز از انشعابات شيعه دانسته، ولى بعدا ياد آور شده است كه چون آنان از اسلام خارج شده‏اند از فرقه‏هاى اسلامى به شمار نمى‏آيند. (4)

رازى غلات را نيز بر تعداد آنان افزوده است (5) و شهرستانى اسماعيليه را نيز بر شمرده و فرقه‏هاى اصلى شيعه را پنج فرقه دانسته است. (6)

محقق طوسى نيز در قواعد العقائد با نظريه بغدادى موافقت نموده و اصول فرقه‏هاى شيعه را زيديه، كيسانيه و اثنا عشريه دانسته است. اين سه فرقه در وجوب نصب امام بر خدا اتفاق نظر دارند، ولى دو فرقه غلات و اسماعيليه امامت را واجب «من الله‏» مى‏دانند نه واجب «على الله‏» . (7)

قاضى عضد الدين ايجى نيز اصول فرقه‏هاى شيعه را سه فرقه غلات، زيديه و اماميه دانسته است. (8) و بالاخره علامه طباطبائى انشعابات اصلى شيعه را در زيديه، اسماعيليه و اثنا عشريه خلاصه كرده است. (9)

يادآور مى‏شويم اگر ملاك در بيان فرقه‏هاى اماميه يا شيعه كلام شيخ مفيد باشد كه هر كس قائل به نص در مسئله امامت‏بوده و على عليه‏السلام را امام و جانشين بلا فصل پيامبر بداند امامى و شيعى ناميده مى‏شود، سخن شهرستانى جز در مورد غلات صحيح است و اماميه مشتمل بر فرقه‏هايى چون فطحيه و ناووسيه نيز مى‏گردد، و اگر ملاك فرقه‏هاى موجود شيعه است نه آنها كه منقرض شده‏اند، در اين صورت كلام علامه طباطبائى استوار است.

ما در اين بحث، عمده فرقه‏هاى شيعه را كه در مسئله امامت پديد آمده‏اند به اجمال يادآور مى‏شويم، ولى از فرقه‏هايى چون هشاميه، يونسيه، زراريه و مانند آن كه ربطى به مسئله امامت ندارند بحث نخواهيم كرد و در مورد غلات نيز با نظريه بغدادى موافقيم كه آنها در حقيقت جزو هيچ يك از فرقه‏هاى اسلامى نيستند، و درباره پيروان فرقه‏هايى كه منقرض شده، يا در مسائل كلامى آرا و عقايد زيديه، اسماعيليه و اماميه را پذيرفته‏اند، به اختصار خواهيم گذشت. در حقيقت محور بحث مشروح ما را فرقه‏هاى زيديه، اسماعيليه و اماميه تشكيل مى‏دهند.

پى‏نوشت‏ها:

1- الفصول المختاره، ص 321.

2- تلخيص المحصل، ص 413.

3- شيعه در اسلام، ص 61.

4- الفرق بين الفرق، ص 23- 21.

5- تلخيص المحصل، ص 408.

6- الملل و النحل، ج 1، ص 147.

7- قواعد العقائد، ص 110.

8- شرح المواقف، ج 8، ص 285.

9- شيعه در اسلام، ص 32.