جامعه شناسی اعتیاد

جامعه شناسی اعتیاد اعتیاد

۱٫ جوامع انسانی، اگر از دیدگاهی سیستمی نگریسته شوند، نظامهایی پیچیده اند که همچون جانداران برای بقای خود تلاش می کنند، رشد می کنند، پیر می شوند و در نهایت می میرند. جوامع انسانی نیز مانند بدن های زنده، دوره هایی از سرزندگی و شادابی یا خمودگی و ضعف را تجربه می کنند و همچون […]

۱٫ جوامع انسانی، اگر از دیدگاهی سیستمی نگریسته شوند، نظامهایی پیچیده اند که همچون جانداران برای بقای خود تلاش می کنند، رشد می کنند، پیر می شوند و در نهایت می میرند. جوامع انسانی نیز مانند بدن های زنده، دوره هایی از سرزندگی و شادابی یا خمودگی و ضعف را تجربه می کنند و همچون جانداران، بیمار و رنجور می شوند.
جامعه شناسان، شاخص هایی مانند توان تولید اقتصادی، توانمندی در عصه ی تولید فرهنگ، و امکان آفرینش فن و هنر و علم را به عنوان نمایندگانِ سلامت و قدرت یک جامعه در نظر می گیرند. بر مبنای این متغیرها، می توان عوامل سودمند و زیان مند به حال جامعه را نیز شناسایی کرد و بر رخدادهای جامعه شناختی از این زاویه ارزش گذاری کرد.
جامعه شناسان در مورد ارزش و سود و زیان برآمده از برخی از رخدادهای کلان اجتماعی اتفاق نظر ندارند. امروزه، هستند کسانی که وقوع یک انقلاب سیاسی یا اجتماعی را علامت شادابی و تندرستی جامعه بدانند، و دیگرانی هم هستند که این را از نشانه های آشکارِ بیماری و ضعف محسوب کنند.

با وجود این اختلاف نظرها، در برخی از زمینه ها، توافقی عام وجود دارد. مثلا همه قبول دارند که فراگیر شدن طاعونی که در انتهای قرون وسطی یک سوم مردم اروپا را از بین برد، برای آن جامعه نوعی بیماری خطرناک تلقی می شد. و همگان می پذیرند که پیدایش انقلاب صنعتی یا تحول در رسانه های عمومی به شادابی و قدرتمندتر شدن جوامع مدرن کمک کرده است. فقر و خشونت در تمام مدل های جامعه شناسانه نشانه ی ضعف یک جامعه محسوب می شود> و همگان افزایش سطح دانش عمومی و بهره وری اقتصادی بالا را نشانه ی قدرت و نیرومندی یک جامعه می دانند.
یکی از پدیده هایی که در مورد ارتباطش با ضعف اجتماعی توافق وجود دارد، اعتیاد است. اتفاق آرای چشمگیری در مورد این حقیقت وجود دارد که جامعه ی درگیر با اعتیاد، جامعه ای ناتوان و ضعیف است و در زمینه ی شاخص های وابسته به قدرت افتی آشکار را تجربه می کند. اعتیاد، نوعی بیماری است که در سطح جوامع بروز می کند، و بخشی از نیروی انسانی آنان را فلج می سازد.
اگر با دیدی عینی و بی طرفانه، از بیرون به پدیده ی اعتیاد بنگریم، شگفتی های بسیاری را تشخیص خواهیم داد. آنچه که از بیرون دیده می شود، آن است که برخی از اعضای یک جامعه بخش مهمی از منابع اقتصادی و اعتبار اجتماعی خود را فدای دستیابی به ماده ای شیمیایی می کنند که نه تنها هیچ کمکی به بهبود زندگی شان نمی کند که در نهایت مایه ی نابودی شان هم می شود. معتادان، اگر از فاصله ی کافی بدان ها نگاه کنیم، انسان هایی هستند که با رفتاری هدفمند و سنجیده، منابع اقتصادی و انسانی خود را برای دست یافتن به ماده ای مخدر/ محرک هزینه می کنند و پس از وارد کردن آن ماده به بدنشان، بازده اقتصادی و اجتماعی خود را به شکلی چشمگیر از دست می دهند. به تعبیری عامیانه – ولی کاملا درست و دقیق- اعتیاد شکلی فراگیر از خودکشی تدریجی است. این رفتار غریب، در نگاه اول توجیه ناپذیر می نماید. چرا یک آدم باید خطر قانون شکنی را بپذیرد، شماتت اطرافیانش را به جان بخرد، و منابع مالی اش را از دست بدهد، و در مقابل تنها ناتوانی، ضعف بدنی، نارسایی های فیزیولوژیک و عمر کوتاه را به دست آورد؟

۲٫ اعتیاد، اگر تنها در سطح جامعه شناختی نگریسته شود، پدیداری نامفهوم و معمای ناگشودنی می نماید. برای درک دقیقتر این پدیده، لازم است به سطوح زیست شناختی و روان شناختی اعتیاد هم بنگریم و ببینیم در این لایه ها چه توضیحی برای رفتار معتادان وجود دارد.
شواهد زیست شناختی نشان می دهند که مواد مخدر در واقع نوعی ماده ی سمی هستند که در حالت پایه توسط گیاهان ساخته می شوند و بر روی دستگاه عصبی اثر می گذارند. این مواد هم مانند تمام سم های دیگر، باعث اختلال در عملکرد فیزیولوژیک بدن، نارسایی های زیستی، و در نهایت کوتاه شدن عمر یا مرگ ناگهانی می شود.
با این وجود، بر خلاف مواد سمی معمولی، افرادی که در معرض این سم ها قرار می گیرند، تلاش نمی کنند تا خود را از این علایم رها کنند. برعکس، در عمل می بینیم که افراد معتاد نه تنها از این مواد پرهیز نمی کنند، که فعالانه می کوشند تا پیامدهای ناخوشایند یاد شده را تشدید نمایند. همین جاست که پرسش اصلی مطرح می شود: چرا مواد مخدر –که از نظر شیمیایی نوعی ماده ی سمی هستند،- رفتاری چنین ویژه را در مبتلایان به اعتیاد باعث می شوند؟
چنین می نماید که معمای جامعه شناختی اعتیاد، آنگاه که در سطح زیست شناختی هم نگریسته شود، به معمای دیگری با همان پیچیدگی و ابهام منتهی می شود. در سطح جامعه شناختی با کنشگرانی اجتماعی رویارو هستیم که فعالانه کارکردهای خود را مختل می کنند، و در سطح زیستی با جانورانی برخورد می کنیم که مشتاقانه به استقبال پیامدهای وحشتناک مصرف ماده ای سمی می روند.
این معما تنها زمانی گشوده می شود که به رابطه ی فرد معتاد و ماده ی مخدر در سطحی روانشناختی هم نگاه کنیم.
وقتی که با نگرشی تحلیلی به رفتارهای سیستم های پیچیده ی تکاملی –مانند جانداران و جوامع- نگاه کنیم، و چگونگی سازمان یافتن انتخاب هایشان را بررسی کنیم، به این نتیجه می رسیم که در هریک از سطوح توصیفی این سیستم ها عاملی محوری وجود دارد که هدف و چارچوب خواست های آن سیستم را در آن سطح تعیین می کند. در سطح زیست شناسی، تمام سیستم های جاندار هدفی یگانه را دنبال می کنند و آن هم بقاست. اگر کلیه ی رفتارهای کلیه ی جانداران را بررسی کنیم و به دنبال قاعده ای برای آن بگردیم، می بینیم که بخش عمده ی آنها با هدفِ تداوم بقا و زنده ماندن انجام شده اند.
این مفهوم زنده ماندن و تداوم یافتن را باید به مفهوم تکاملی فهمید. یعنی جانداران برای تداوم بخشیدن به بقای کدهای ژنتیکی شان تلاش می کنند و این کار را با افزایش عمر خویش یا بیشتر کردن احتمال انتقال کدهای ژنتیکی شان به نسل های بعدی انجام می دهند. در سطح روان شناختی، محور اصلی سازمان دهنده ی رفتار پیچیده ترینِ سیستم های زنده –یعنی جانوران – لذت است. یعنی چنین می نماید که تمام جانوران پیچیده ای که می توانند صاحب ادراک روانی تلقی شوند، برای دستیابی به لذت تلاش می کنند و در این راستا رفتار خود را تنظیم می نمایند. در سطح جامعه شناختی، دستیابی به قدرت اجتماعی و پایداری جوامع هدف اصلی است و گویا تمام روندهای تنظیم شده ی اجتماعی در این راستا سوگیری کنند.
با این توضیح، معمای اعتیاد شگفت تر می نماید. چرا که اعتیاد درسطح جامعه شناختی و زیستی به طور مشخص با این هدف اعلام شده و محور بنیادینِ تنظیم رفتار ناهمخوانی دارد. جامعه ای که با اعتیاد دست به گریبان است، قدرت خود را در حوزه های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و… از دست می دهد. و فردی که معتاد است، با کاهش عمر، کم شدن بختِ باروری و پرورش کودک و … رویارو می شود. به این ترتیب بار دیگر پرسش اصلی ما مطرح می شود. پدیده ای که به این شدت قواعد حاکم بر رفتار سیستم های پیچیده را نقض می کند، چگونه قابل توجیه است؟

۳٫ کلید پاسخگویی به معمای اعتیاد در سطح روان شناختی نهفته است. فرد معتاد، به این دلیل از مواد مخدر استفاده می کند که مصرف این ماده در سطح روان شناختی با نوعی اختلال در درک و فهم لذت همراه است.
چنان که می دانیم، مرکز اصلی تعریف تمام معانی و مفاهیم و ادراکات و حس ها و دریافت ها، مغز است. مغز است که جهان خارج را می شناسد و رخدادهایش را رمزگذاری و صورتبندی می کند و معنایی را به آنها نسبت می دهد. مغز است که تصویری خوشایند یا نازیبا از خویشتن را ترسیم می کند و در راستای بیشینه کردن لذتِ این منِ درونی و مقدس برنامه ریزی و اندیشه می کند. مغز است که لذت می برد، و رنج می کشد.
مغز، از دیدگاه علمی، ماشینی زیست شناختی است. پردازشگر عظیم و بسیار بسیار پیچیده ایست که از تجمع شصت میلیارد سلول عصبی حاصل شده و در جریان تبادل پیام بین این جمهوری عظیم از یاخته هاست که می فهمد و می اندیشد. تبادل پیام در مغز از راه رد و بدل شدن پیغام هایی شیمیایی ممکن می شود که ناقل عصبی نام گرفته اند. برخی از این ناقل های عصبی، برای تبادل اطلاعات مربوط به لذت و رنج تخصص یافته اند. این بدان معناست که ما هنگام لذت بردن، در واقع ترشح ماده ای در مغزمان را در سطح روانی “می فهمیم”. مغزِ بسیار بسیار هوشمند ما، با وجود نبوغی که در زمینه ی شناخت و سطح روانشناختی از خود نشان می دهد، در سطح بیوشیمیایی احمقی بیش نیست. مغز تنها زبان ناقل های عصبی را می شناسد و رمزهای شیمیایی این لایه را برای کارکردهای خویش مورد استفاده قرار می دهد.
بنابراین، مغزِ بسیار هوشمند ما، معمار کاخی عظیم و شکوهمند است که بر پایه هایی لق برافراشته شده است. پایه هایی که بر مبنای شواهد تکاملی، گویا همواره برای نگهداری بناهایی به این عظمت ناپایدار و لق هستند و خواهند بود. این پایه های لق، تبادلات شیمیایی بین نورون هاست. تبادلاتی که اندیشیدنی چنین پیچیده و فریب هایی به همین پیچیدگی را برای مغز ممکن می سازند. مغز، با وجود ساختار بغرنج و شگفت آورش، گاه به شکلی بسیار ساده و پیش پا افتاده فریب می خورد.
اعتیاد، اشتباهی است که مغز در سطح شیمیایی مرتکب می شود. مغز تنها مولکول های تحریک شده ی مربوط به دستگاه شناسنده ی لذت را می شناسد و هر ماده ای که این دستگاه را تحریک کند، نوعی از لذت را برایش به ارمغان می آورد. حتی اگر این ماده سمی باشد.
مواد مخدر، چنان که گفتیم، مولکول هایی سمی هستند که در حالت پایه توسط گیاهان تولید می شوند و بر این دستگاه ظریف و بغرنج تاثیر می گذارند. مرکز اثر این مواد، همان بخشی از مغز است که لذت را درک می کند. مواد مخدر به این دلیل مصرف می شوند، که احساسی شبیه به لذت را در مغز تولید می کنند. این مواد در واقع اثر ناقل های عصبی مربوط به لذت را در مغز شبیه سازی می کنند و به همین دلیل هم حس شادمانی و لذت را در معتادان القا می کنند. به این ترتیب پدیده ی شگفت آور اعتیاد ظهور می کند. گیاهانی که در جریان سیر تکامل خود، برای مقابله با پستاندارانی گیاهخوار – عمدتا چارپایان- موادی سمی تولید می کرداند، ناگهان با پستاندار دیگری روبرو شدند که این مواد سمی را به دلیل اثر مخدرش مشتاقانه مصرف می کرد. به این ترتیب طنزی تلخ شکل می گیرد. آدمیان، همراه با گیاهانی مانند گندم و درختان میوه که برایشان لذت های زیستی تولید می کنند، گیاهانی سمی مانند خشخاش و تنباکو را هم می کارند، تا از آنها شکلی مسخ شده و مصنوعی از لذت را برداشت کنند.
لذت ناشی از مواد مخدر از چند نظر با لذت های عادی تفاوت دارد. نخست آن که به دلیل اثر مستقیم ماده ی مخدر بر مغز، از روند پردازش عصبی پیچیده ای که پشتوانه سایر لذت هاست، محروم است. از این رو لذت ناشی از مواد مخدر فاقد معناست. معتاد، لذت خود را به صورت نوعی منگی –غیاب معنا- یا هذیان و توهم –آشفتگی و هرج و مرجِ معنایی- تجربه می کند.
دومین تفاوت، آن است که مواد مخدر، به دلیل خصلت سمی شان، سلول ها و دستگاه های زیستی – و به ویژه سیستم رمزگذار لذت – را تخریب می کنند. از این رو معتادان از سویی به تدریج امکان لذت بردنِ طبیعی از تجربه های خوشایند عادی را از دست می دهند و از سوی دیگر ناچار می شوند هربار مقدار بیشتری از مواد مخدر را برای درک همان مقدار لذت اولیه مصرف کنند. دلیل اصلی این امر، تخریب تدریجی دستگاه عصبی و بخش های مربوط به درک لذت است.
سومین تفاوت آن است که لذت ناشی از مواد مخدر بر خلاف سایر لذت ها امری انتخابی نیست. فرد معتاد، تنها راهی که برای لذت بردن می شناسد، استفاده از مواد مخدر است. لذت اعتیاد، ریشه در ویرانی سایر اشکال لذت دارد و سایر لذت ها را به تدریج ناممکن می سازد. به این ترتیب فرد معتاد حق انتخاب چندانی ندارد. اعتیاد نوعی از غذا یا شکلی از شناخت نیست که لذتش با لذتِ سایر غذاها و شناخت های دیگر رقابت کند. شکلی یگانه، مستبد، فراگیر و خودکامه از لذت است که پوکی معنایی اش را با ناممکن کردن سایر لذت ها جبران می کند.
لذت ناشی از اثر مواد شیمیایی بیرونی بر مغز، شکل سومی از لذت است که با لذات زیستی –ناشی از ارضای نیازهای فیزیولوژیک مانند گرسنگی و میل جنسی،- و لذات راستین –ناشی از پردازش اطلاعات، مانند حل معما، آموختن، ارتباط انسانی با دیگران و…- تفاوت دارد. این شکلی سبک، خالی از معنا، و تکرار شونده از لذتی شیمیایی است که بر خلاف دو نوع لذت یاد شده، با اهداف سطوح زیستی و اجتماعی –بقا و قدرت- تداخل می کند و در عمل فرد را از میدان کنش اجتماعی و زیستی پس می زند. به همین دلیل هم نام لذت های دروغین را می توان برای اشاره به آن برگزید.
به این ترتیب معمای رفتار معتادان و جوامع معتاد گشوده می شود. رفتار معتادان، رفتار اعضای انتخابگر و اندیشمند جامعه نیست، بلکه الگویی اجباری، مکانیکی و ماشین گونه است. معتاد، صاحب مغزی پویا و انتخابگر نیست که گزینه های متنوعی را برای لذت بردن در پیش رو داشته باشد و فعالانه از میان آنها دست به انتخاب بزند. بلکه تنها ماشینی است که فقط با سوخت خاصی کاری واحد را انجام می دهد، که چیزی نیست سوختگیری مجدد!
رفتار توضیح ناپذیر فرد معتاد به عنوان جانداری علاقمند به بقا یا عضوی نیازمند به قدرت در جامعه، هنگامی مفهوم می شوند که حلقه ی معیوبِ سطح روانشناختی نیز نگریسته شود. اختلال در این لایه است که فلج شدن کارکردهای جامعه شناختی و زوال زیست شناختی بدن را چنین آسان پذیرفتنی می سازد.

۴٫ اما اگر اعتیاد امری چنین زیست شناختی و شیمیایی است، چرا توزیع آن در میان جانداران اینقدر کم است؟ قاعدتا بخش مهمی از جانوران که دستگاه عصبی پیچیده ای دارند، باید بتوانند معتاد شوند، اما به ظاهر اعتیاد را در سایر جانوران نمی بینیم. چگونه است که از میان این همه جانوری که مانند ما به دستگاه عصبی تولید لذت مجهزند، تنها مغز ماست که گول می خورد و معتاد می شود؟
در واقع، پاسخ به این پرسش از دو راه ممکن است. راه نخست، آن است که به چگونگی عملکرد مواد مخدر در یک فرد بیندیشیم، و به این نکته دقت کنیم که در نهایت استفاده از مواد مخدر و محروم شدن از تمام الگوهای دیگرِ لذت بردن، امری است بیمارگونه که بر اختلالی در عملکرد دستگاه عصبی دلالت دارد. شواهد نشان می دهد که نقایص وراثتی و اختلالهای فیزیولوژیک به شکلی روشن زمینه ی ابتلا به اعتیاد را فراهم می کنند. این امر چنان اهمیتی دارد که امروزه بسیاری از زیست شناسان اعتیاد را نوعی اختلال وراثتی و اشکال در سیم کشی اعصاب مربوط به لذت می دانند، نه عارضه ای اخلاقی و انتخابی.
در حالت عادی انتخاب طبیعی سخت و بیرحمانه ای در جهان زنده حاکم است و جانورانِ دارای اختلال هایی از این دست خیلی زود در مسابقه ی شدید برای زنده ماندن از دور خارج می شوند. به دلیل همین زمینه ی زیستی سخن گیرانه، در میان جانورانی که ما می شناسیم، معتادان بخت چندانی برای بقا ندارد. اما اگر چنین است، چگونه است که آدمیان چنین آسان معتاد می شوند؟ چرا امکان ابتلا به این عارضه و آن زمینه ی زیستی و وراثتی در میان انسان ها چنین شایع است؟
پاسخ این مسئله به اجتماعی بودنِ انسان باز می گردد. انسان جانوری اجتماعی است. یعنی موجودی است که در شبکه ای در هم بافته از همنوعان خود زندگی می کند و بدون پشتیبانی ایشان بخت چندانی برای بقا در محیطهای طبیعی ندارد. فکر می کنید هرساله چند نفر در سراسرجهان به دلیل گم شدن در محیطهای طبیعی –یعنی از دست دادن پشتیبانی اجتماعی- کشته می شوند؟
اجتماعی بودن، به آدمیان این امکان را می دهد که کامل نباشند. انسانی که اختلال های خفیفی در سیستم پاداش و لذت خو داشته باشد، توسط عوامل طبیعی حذف نمی شود، چون از یاری آدمیان دیگری برخوردار است که آنها هم به نوبه ی خود ممکن است درگیر با چنین مشکلی باشند. نظام اجتماعی حتی کودکان ناقص الخلقه و دارای نقص های شدید وراثتی را هم حمایت می کند و آنها را به سن بلوغ می رساند. از این رو انتقال ژن هایی که اخلالات ریز و ظریفی مانند اعتیاد را منتقل کنند، در موجودی اجتماعی مانند انسان عادی می نماید. اما اگر دلیل شیوع اعتیاد در آدمیان اجتماعی شدنشان باشد، باید انتظار داشته باشیم که اعتیاد را در سایر حانوران اجتماعی هم ببینیم.
دومین پاسخی که می توان به پرسش یاد شده داد، همین است. انسان تنها جانوری نیست که معتاد می شود. اعتیاد پدیده ایست که در تمام جانوران اجتماعی دیده می شود. زنبورها با خوردن شهد گل گیاهانی مانند شاهدانه و خشخاش شکلی از اعتیاد به این مواد را تجربه می کنند و جالب آن است که زنبوران معتاد به دلیل بوی خاص بدن شان از سوی نگهبانان کندو شناسایی شده و از ورود به جامعه شان منع می شوند.
اعتیاد در میان مورچگان شکل شگفت انگیزی به خود می گیرد، چرا که تولید کننده ی مواد مخدر در این رده از حشرات، گیاهان نیستند، بلکه حشرات دیگری هستند که به صورت انگل در لانه ی مورچگان زندگی می کنند و از منابع غذایی یا حتی نوزادان آنها تغذیه می کنند. این سوسک های انگل، از غددی بر شکم شان مواد مخدر ترشح می کنند. مورچگانی که در حالت عادی مهاجمان و بیگانگان را از لانه شان می رانند. با لیسیدن ترشحات این غدد، منگ و گیج می شوند و حضور این قاچاقچی های شش پا را در لانه نادیده می گیرند. علایمی مانند بی تحرکی، منگی، واکنش نشان ندادن نسبت به محرک ها، اختلال در انجام فعالیت های اجتماعی، آسیب به دستگاه عصبی و در نهایت مرگ از مواردی هستند که در اعتیاد انسان و حشرات اجتماعی به شکل مشترک دیده می شوند.

۵٫ اما بحث ما در اینجا، اعتیاد در آدمیان است. بگذارید ببینیم چگونه یک جامعه با اعتیاد درگیر می شود؟
چنان که گفتیم، جهان آشنای پیرامون ما، می تواند دست کم در سه سطحِ زیستی، روانی و اجتماعی نگریسته شود. هریک از این سطوح، درجه ای از دقت و شکلی از مشاهده را در بر می گیرد، نه ماهیتی مجزا و پدیداری مستقل. به عبارت دیگر، هر سه لایه ی توصیفی یاد شده، به موضوع یکسانی ارجاع می کنند.جامعه چیزی جز هویت های روانی نیست که هریک به بدنی زنده مجهز هستند.
بدن های زنده آنگاه که از حدی پیچیده تر شوند، مغزهایی چنان بغرنج را پدید می آورند که به هویتی روانی می انجامد و همین هویت ها وقتی با یکدیگر وارد کنش متقابل شدند و روابطشان با هم از حدی بغرنج تر شد، جوامع را تشکیل می دهند. جامعه، روان و بدن، سه شکلِ نگاه کردن به یک چیز هستند، نه سه چیز متمایز.
این بدان معناست که جامعه، تنها هنگامی می تواند وجود داشته باشد که بدن هایی برای انجام کارکردهای آن وجود داشته باشند و مغزهایی معناهای مربوط بدان را بازتولید کنند. جامعه، تنها با تکیه به سطوح توصیفی زیرین می تواند وجود داشته باشد. پس یک جامعه را می توان از زاویه ای خاص، به عنوان دستگاهی برای تکثیر بدن ها و تضمین بقا، یا نظامی برای تولید و توزیع لذت و تامین حداقلی از آن دانست.
جامعه، از این دید، بستری است که امکان لذت بردن ذهن های مقیم آن را فراهم می کند.
یکی از شاخص هایی که برای سنجش سلامت و قدرت جامعه می توان تعریف کرد، قابلیت جامعه برای تولید لذت است. این که جامعه برای چه نسبتی از جمعیتش دستیابی به چه مقداری از لذت را ممکن می کند، همان است که محور جامعه شناسی طبقات اجتماعی و بحث قشربندی اجتماعی قرار می گیرد. در حالت عادی، این شانس لذت بردن از مجرای جامعه با معیارهایی قراردادی و کمی –مانند مقدار پولی که فرد خرج می کند، حجم غذایی که مصرف می نماید، مساحت و کیفیت زیستگاه/خانه ای که اشغال می کند، و…- سنجیده می شود. اما این تنها روش برای تخمین کارآیی و سلامت جامعه نیست. یک معیار بسیار مهم – و معمولا نادیده انگاشته شده- نسبت میان سه نوع لذتی است که بر شمردیم. جامعه ای مانند روم باستان که طبقه ی حاکمه اش از نظر مصرف مواد غذایی و تولید مثل جنسی درخشان می نمود اما توسعه ی فرهنگی و لذات راستین چندانی را ایجاد نکرد، چندان سالم نمی نماید، و جامعه ی افغانستانِ عصر طالبان که احتمالا مردمانش لذت دروغین زیادی را از برکت کشت خشخاش دریافت می کردند نیز قدرتمند و سزاوار تحسین نمی نماید. یکی از شاخص هایی که می توان برای سلامت جامعه تعریف کرد، مقدار سه نوع لذت یاد شده نسبت به هم است. جامعه ای که از حداقلی از لذت های زیستی و حجمی بسط یابنده و بالنده از لذت های راستین برخوردار باشد، جامعه ای شاداب> سالم و نیرومند است. جامعه ای که در مرتبه ی کشمکش برای دستیابی به لذت های زیستی پایه فرو مانده باشد، – مانند جوامع قحطی زده ی آفریقایی- و جوامعی که فقر لذت خود را از راه مصرف مواد شیمیایی جبران کنند –مثال های آشنای زیادی در این مورد وجود دارد- آشکارا ضعیف و بیمار تلقی می شوند.
جامعه، نظامی خودسازمانده است. یعنی کارکردهای آن بر روی یکدیگر تاثیر می گذارند و شبکه ای متداخل از رفتارهای مرتبط با هم را ایجاد می کنند. نارسایی در یک کارکرد، معمولا به تنشی می انجامد که با ظهور کارکردهای جدید در سطوح دیگر جبران می شود. قحطی به پیدایش سیاست های ریاضت کشی اقتصادی منتهی می شود و جنگ به توسعه ی صنایع نظامی ختم می گردد. این قاعده ی جبرانی، از تلاش جامعه برای نیل به پایداری در شرایطی که بحرانی برای این پایداری روی داده، ناشی می شود. چنین قاعده ای برای پویایی لذت در جوامع نیز راست می نماید. با توجه به این که بقا ابتدایی ترین شرطِ پایداری جامعه است و رفع تنش های مربوط به بقا –مثل گرسنگی و میل جنسی- به تولید لذت های زیستی منتهی می شود، خطرناک ترین عارضه ای که برای سیستم لذتِ یک جامعه می تواند رخ دهد، نارسایی و قحطی لذت های طبیعی است.
یک جامعه ممکن است از دو راه برای دستیابی به لذت های طبیعی دچار مشکل شود.
رایج ترین و مشهورترین مشکل، مسئله ی اقتصادی است. جامعه ای که اضافه جمعیت زیادی دارد، منابع طبیعی کمی برای تولید غذا دارد، یا از نظر ثروت سرانه –در سطح بین المللی- فقیر تلقی می شود، امکان دستیابی اعضایش به حداقلی از لذت های پایه را فراهم نخواهد کرد. به این ترتیب، قدیمی ترین و رایجترین مشکلی که می تواند تولید و توزیع لذت طبیعی را در جامعه مختل کند، فقر سرانه ی منابعِ تولید کننده ی آن است.
گذشته از این شکلِ رایج، یک شکل غریبِ دیگر هم از نارسایی لذت های طبیعی هم در جوامع دیده می شود که می تواند آن را با فقر منابع فرهنگی نامگذاری کرد. تولید و توزیع عادی و به سامانِ لذت در یک جامعه، تنها به منابع تولید کننده اش بستگی ندارد، بلکه به الگوی مصرف هم مربوط می شود. ممکن است جامعه ای در تولید لذت کافی شکست بخورد، یا در سازماندهی مصرف کنندگانش ناکام شود، و در هر دو حالت آنچه که ظاهر می شود، فقر سرانه ی لذت طبیعی در سطح اجتماعی است.
مشکل اقتصادی، بیانگر اختلالی است که در نظام تولید لذتِ جامعه وجود دارد. توسعه نیافته بودنِ عقلانیت ابزاری و نقص در ساز و کارهای تولید اقتصادی، مشهورترین عواملی هستند که این مشکل را پدید می آورند. جوامعی که با مشکل اقتصادی روبرو هستند، راه چاره ای آشکار و روشن در برابر خود دارند: باید تولید لذت خود را افزایش دهند. این کار می تواند با بهینه سازی نظام اقتصادی، بهبود شیوه ی تولید، صنعتی کردنِ خط تولید، تربیت نیروهای متخصص، یا بهره برداری از منابع دست نخورده ی مواد خام تحقق یابد. جوامعی که با مشکل تولید لذت روبرو می شوند، مسیری کوبیده و هموار را در پیش روی خود دارند، که البته ممکن است در عبور از آن کامیاب شوند یا شکست بخورند. اما امکان گم شدنشان در این شاهراه وجود ندارد. جوامع انسانی در طول پنج هزاره ی گذشته آنقدر با مشکل تولید اقتصادی دست و پنجه نرم کرده اند و صورت این مسئله آنقدر برای همه شان مشابه بوده است که راهکارهایی مشخص و جا افتاده برای رفع آن پدید آمده اند.
اما جوامعی که با مشکل مصرف لذت روبرو هستند، چنین وضعیتی ندارند. جامعه ای که در سازماندهی مصرف کنندگان لذتش مشکل دارد، از بسیاری از زوایا بحران زده و ناپایدار می نماید. چنین جامعه ای، از منابع طبیعی و مواد خام لازم برای تولید اقتصادی بهره مند است و ساز و کارهای اقتصادی به نسبت موفقی برای تولید لذت در اختیار دارد. اما امکان توزیع متعادلِ آن را در میان جمعیت ندارد، و از اعضایی که بتوانند این منابع تولید شده را درست مصرف کنند، محروم است.
از آن رو این مشکل را فرهنگی نامیدیم، که به ظاهر نوعی اختلال نرم افزاری و معنایی علت اصلی نارسایی لذت در این جوامع است. جامعه ای که به دلیل وجود تابوهایی اخلاقی، بهره مندی از اشکالی زیربنایی از لذت های طبیعی را ناشایست می داند، نظامی فرهنگی که دستیابی اعضایش به حوزه هایی طبیعی و ضروری از لذت طبیعی را منع می کند، و ساختی اجتماعی که نوع برخورداری اعضای جامعه را به شکلی نابرابر و تبعیض آمیز تنظیم می کند، از زمره ی این مشکلات فرهنگی هستند.
بخش مهمی از مسیحیان اروپایی در طی هزار سالی که قرون وسطا طول کشید، از شکلی از نارسایی غذایی و سوءتغذیه رنج می بردند که دلیل اصلی اش، پرهیز از خوردن گوشت، بدون جایگزین کردن ماده ی پروتئین دار دیگری بود. مسیحیان اروپایی به دلیل دسترسی به منابع دریایی گوشت سفید، امکان رفع این نقیصه را داشتند، اما با توجه به این که کلیسای کاتولیک در آن دوره خوردن ماهی را در حدود یک سوم از روزهای سال ممنوع و حرام می دانست، امکانِ عملی رفع این نقص را از دست دادند. اهالی اسپارت باستان، به دو طبقه ی اصلی بردگان و اربابان تقسیم می شدند. بر اساس قاعده ای عمومی، بخش عمده ی جمعیت در گروه بردگان جای می گرفتند، و از دستیابی به ابتدایی ترین لذت های زیستی – غذای کافی وامنیت جانی- محروم بودند. مثلا اربابان نوجوان اسپارتی برای اثبات بلوغ شان و یافتنِ حق پیوستن به جرگه ی مردان می بایست یک شب را در بیرون از خانه بگذرانند و در این شب به خانه ی یکی از بردگان شبیخون بزنند و شجاع ترین و قوی ترینِ ایشان را از میان بردارند. با توجه به این که بردگان فاقد سلاح بودند، طبیعی بوده که بخش عمده ی نوجوانان اسپارتی به سادگی در اثبات مردانگی خود موفق می شدند. اربابان> خود می بایست برای حفظ تسلط خود بر طبقه ی محروم و تداوم توزیع ویژه ی لذت در امعه شان> همواره گوش به زنگ و آماده برای سرکوب شورش بردگان باشند.
به این ترتیب اس÷ارت جامعه ای بود که از انبوهی از بردگان محروم و فاقد امنیت و آسایش> و گروه کوچکی از نخبگان و اربابان جنگاور تشکیل می شد که ناچار بودند برای حفاظت از خود از بخش عمده ی نیازهای طبیعی خویش –مانند تشکیل خانواده> و برخورداری از غذا و زیستگاه مطلوب- چشم ÷وشی کنند. جامعه ی اسپارتی از زمین های کشاورزی فراوان و نیروی کار کافی برای تولید اقتصادی بهره مند بود، و چنین تولیدی را هم داشت، اما رسوم و سننی که طبقه بندی مردمان و نابرابری هایی از این دست را در آن نهادینه می کرد، امکان توزیع و مصرفِ متعادل لذت را در آن از میان می برد.
به این ترتیب، شیوه های گوناگونی برای مصرفِ معیوبِ لذت طبیعی در یک جامعه قابل تصور است. جامعه ای که با چنین مشکلی رویاروست، بر خلاف جوامع نوع پیشین، راهی شناخته شده و مرسوم برای پیمودن در پیش رو ندارد. هیچ قاعده ی تجربه شده و مطمئنی برای مسیحیان اروپایی وجود نداشت که بهترین شکلِ مصرف غذاهای پروتئینی را در آنجا نشان دهد. منحصر به فرد بودن جوامع در کلیت خویش، مانع گرته برداری از تجربه ی سایر جوامع است، ولی این وامگیری در مورد نهادهای اقتصادی کوچکتر و ساده تر امکان دارد. به همین دلیل هم جوامع دارای مشکل اقتصادی برای تولید لذت با دشواری های کمتری دست به گریبانند، تا جوامع درگیر با مشکلات فرهنگی مربوط به مصرف لذت طبیعی.
جوامعی که با تولید لذت طبیعی مشکل دارند، راهی برای جبران این نقیصه ندارند، مگر تولید کردن لذات طبیعی. اکثر مردم در یک جامعه ی گرسنه، می کوشند تا گرسنگی شان را برطرف کنند، نه این که با پناه بردن به عالم معنویات و اندیشه لذت هایی از نوع دیگر را به دست آورند. غرقه شدن در مواد مخدر هم راه خوبی برای جبران فقر لذت در این جوامع نیست، چون برآورده شدن حداقلی از لذات طبیعی، شرط بقای مردمان آن جامعه است، و این است که مورد تهدید واقع شده است. از این رو، در جوامع خیلی فقیر، اعتیاد خیلی فراگیر نیست، همچنان که اندیشه و لذات راستین معنایی هم در آنجاها زیاد رشد نمی کند. جامعه ای فقیر مانند افغانستان و هندوچین، حتی وقتی هم که به مواد مخدری مانند حشیش دسترسی داشته باشد، معمولا از راه بیشتر کردنِ تولید لذت های طبیعی و صدور این مواد است که دست به جبران می زند، نه روی آوردن به لذت های دروغین.
اما جوامعی که با مشکل فرهنگی برای مصرف لذت طبیعی روبرو هستند، در شرایط خطرناکی به سر می برند. حضور منابع لذت طبیعی در این جوامع، در کنار دسترسی ناپذیری آن برای بخش عمده ی جمعیت، نوعی اختلال پیچیده و متناقض را در سطح رفتارشناختی پدید می آورد. مردمان چنین جامعه ای نمی توانند با افزودن بر تولید اقتصادی خویش و بهینه کردن خط تولید لذات طبیعی فقر پاداش خود را جبران کنند. در نتیجه روی آوردن به اشکال دیگری از لذت به عنوان تنها چاره تجلی می کند.
جالب آن است که دقیقا در چنین جوامعی است که آفرینش های فرهنگی و معنایی درخشان پدید آمده است. کافی است به تاریخ اندیشه نگاهی بیندازیم تا ببینیم که جوامع بحران زده ای از این دست کانون های آفرینش دانش و هنر و فن آوری در زمانه ی خویش بوده اند. ایرانیانِ عصر سامانی در قرن چهارم هجری، در جامعه ای کشاورز و ثروتمند، اما بحران زده زندگی می کردند که از سویی زیر فشار خلافت عباسی قرار داشت و از سوی دیگر با هجوم اقوام ترک زبان خاوری روبرو بود. ساخت طبقاتی جامعه و آشفتگی در جایگاه های اجتماعی، آنگاه که با ترکتازی اقوام بیابانگرد و منحصر شدن برخورداری مادی به ایشان همراه شد، آشوبی را پدید آورد که در دل آن ابن سینا و رازی و فردوسی می زیستند.
در غرب نیز این تجربه تکرار شد. چنان که فوکو اشاره کرده، در دوره ی خاصی از تاریخ غرب-انتهای قرن هیجدهم و ابتدای قرن نوزدهم- طیفی وسیع از علوم و فنون –از جامعه شناسی و فیزیولوژی گرفته تا شاخه های مهندسی و پزشکی- بنیانگذاری شد و همه ی اینها در جامعه ای به تازگی صنعتی شده رخ داده بود که تولید اقتصادی بسیار زیاد، و اختلاف طبقاتی فاجعه باری را تجربه می کرد. مارکس، اسپنسر، داروین، و دیکنز هم در جامعه ای ثروتمند زندگی می کردند که بخش عمده ای از جمعیت آن از دستیابی به ساده ترین لذت های طبیعی محروم بودند.
اما جبران کمبود لذت های طبیعی با توسعه دادن لذت های راستین برای همه ی جوامع ممکن نیست. پیشروی در قلمرو لذت های راستین و جبران کردن کمبود ماده با افزایش معنا، کاری است که به پیش شرطها و زمینه سازی خاصی نیاز دارد. انگلستان قرن هیجدهم و ایران قرن چهارم جوامعی شهرنشین، تاجرپیشه، و به نسبت باسواد بودند که توسط قدرت های سیاسی فرهیخته و اصلاح طلبی هدایت می شدند. مجموع این شرایط برای تمام جوامعِ درگیر با قحطی فرهنگی لذت ممکن نیست.
به همین دلیل هم بیشترِ جوامع این چنینی، راه ساده تر را بر می گزینند و کمبود لذت های طبیعی را با پرداختن به لذت های دروغین –و نه راستین- جبران می کنند. مواد مخدر، به سادگی قابل تولید و توزیع هستند و منافع سرشار تجارت شان چنان کلان است که همواره گروهی سودجو برای بر عهده گرفتن این کار وجود خواهند داشت. دستیابی به لذت آن هم ساده است و نیاز به پیچیدگی های روانشناختی، استعداد و قریحه ی خاص، و حتی سواد و درک درست و حسابی هم ندارد.
لذت های دروغین از مجرایی جز پردازش اطلاعات و تولید معنا عمل می کنند، و بنابراین از ابتدا نیازی به پیش شرطهای معنایی و شناختی ندارند. به همین دلیل هم معتاد شدنِ جامعه ای که از لذت های طبیعی محروم شده است. ساده ترین و مرسوم ترین پاسخی است که معمولا بروز می کند. به این ترتیب می بینیم که میلیون ها چینی در جریان فروپاشی نظام کهن این کشور در ابتدای قرن بیستم معتاد می شوند و در دهه ی شصت و هفتاد میلادی اعتیاد در کشورهای اروپایی ای که درگیر با بحران های اقتصادی هستند، رواج می یابد.

۶٫ با توجه به آنچه که گذشت، برخی از الگوهای مشهورِ اعتیاد در جوامع قابل درک می شود. این که چرا اعتیاد در جوامع بحران زده شایع می شود، این که چرا خانواده ها و مردم فقیر –اما نه قحطی زده- بیشتر با این مشکل درگیر می شوند، این که به لحاظ آماری چرا شیوع اعتیاد با سطح تحصیلات و قدرت زایندگی فرهنگی جامعه نسبت عکس دارد، و این که چرا با رواج اعتیاد قدرت جامعه و افراد ساکن در آن کاهش می یابد، همگی با تحلیل پویایی لذت در جامعه پاسخی در خور می یابند.
اثر آشکار و مستقیم اعتیاد بر قدرت اجتماعی، امری است که خواه ناخواه بعد سیاسی هم پیدا می کند. چنان که بسیار شنیده ایم و در فیلمها دیده ایم، قاچاق مواد مخدر با جرم و جنایت و زد و بندهای سیاسی رابطه دارد. این رابطه از دو سو قابل توجیه است. اعتیاد با دو دسته از منافع پیوند می خورد. نخست منافع شخصی افرادی که می خواهند به منبعی خطرناک ولی سودآور از ثروت دست یابند، و دوم منافعی بین المللی که ناتوانی برخی از کشورها را سودمند تلقی می کند. دسته ی نخست از این منافع، اقتصاد سیاهِ مواد مخدر را ایجاد می کند، و دسته ی دوم به سیاست بین المللی حاکم بر کشت و توزیع مواد مخدر مربوط می شود.
به لحاظ تاریخی، کشف و توزیع مواد مخدر در جهان به عصر استعمار مربوط می شود. بسیاری از مواد مخدر، نام خود را از استعمارگرانی که در تجارت آنها فعال بوده، گرفته اند. مشهورترینِ این تاجران، نیکوتِ انگلیسی است که تجارت تنباکو از آمریکا به اروپا و آسیا را آغاز کرد و نام خود را بر ماده ی محرک توتون –نیکوتین- به یادگار گذاشته است. حتی توزیع ماده ای با اثرات کم مانند کافئین و تئین نیز با استعمار پیوند خورده اند. باز شدن قهوه خانه ها در ایرانِ عصر قاجار و جایگزینی تدریجی اش به چای خانه ها، بازتابی بود از روند بلعیده شدن کشورمان در کام استعمار روس و بعدها انگلیس. همچنین ورود تنباکو به ایران و باب شدن مصرف آن، از دوران جنبش تنباکو تا تاسیس کارخانه ی دخانیات، بخشی کوچک از یک طرح فراگیر و جهانی است که شاخه دواندن شبکه ای از اعتیاد در دل جوامع گوناگون را رقم زد.
مهم است که هنگام مطالعه ی این طرح، دچار عقده ی دایی جان ناپلئون نشویم و کل رخدادها را به عنوان نوعی توطئه ی بین المللی تلقی نکنیم. چرا که چنین برداشت ساده انگارانه ای به اندازه ی نادرست بودنش رایج است. جوامع انسانی، پدیدارهایی بسیار پیچیده تر از آن هستند که بتوانند توسط فرد یا گروهی هدفمند و برنامه دار برای مدتی به این درازی مدیریت و هدایت شوند. الگوهایی پیش رونده و منسجم از این دست، همواره در شبکه ای بغرنج و متداخل –و گاه متناقض – از عوامل گوناگون و بازیگران بی شمار ریشه دارند که معمولا به شکلی ناآگاهانه و موضعی عمل می کنند و از بر هم افتادن اثرات رفتارهایشان الگوهایی مانند رشد روزافزون اعتیاد در جهان نتیجه می شود.
رواج پدیده ی اعتیاد در جهان، نتیجه ی هزاران هزار حسابگری شخصی، برنامه ریزی سودانگارانه، مقاومت های آرمان جویانه، زد و بندهای سیاسی، سوگیری های عقیدتی و برنامه ریزی بر مبنای منافع گروهی بوده است. مغز متفکر منفردی پشت این روند وجود ندارد. تنها یک مغزِ فریب خورده ی نه چندان متفکر در پیش روی این روند باقی است که به دلیل معتاد شدن، بازاری سودآور را برای چنین محصولی پدید آورده است.
بازرگانان اروپایی مواد مخدر را در سراسر گیتی –از جمله کشورهای خودشان- پراکنده اند، چون مثل بقیه ی آدمیان به منافع لحظه ای و کوتاه مدت خود می اندیشیدند. بسیاری از اندیشمندان –مانند فروید درمورد کوکائین و تیموتی لیری در مورد LSD – به این دلیل از مصرف مواد مخدر پشتیبانی کردند و آن را رواج دادند که به اثرات پزشکی یا سودمند آن باور داشتند و کمی دیر به حقیقت ماجرا پی بردند. (فروید تا آخر عمر به کوکائین معتاد ماند، و لیری به پیدایش موجی از اعتیاد به LSD در آمریکا دامن زد، هرچند هردو کمی دیرتر به طور عمومی اشتباه اولیه شان را گوشزد کردند.)
سازمان ها و گروه هایی، به این دلیل به تولید و توزیع مواد مخدر روی آوردند که غیرقانونی بودن آن را دستمایه ی سودجویی خویش می دانستند، و بسیاری از این گروه ها به این دلیل به قانون شکنی های بیشتر –مانند تجارت فحشا و اسلحه- روی آوردند که اعتیاد خود زمینه ساز شیوع این الگوهای رفتاری بود. برخی از این گروه ها –مانند مافیای سیسیل، یاکوزای ژاپن و تریاد چین- از این رو در زمینه ی جرایم خشن و قتل و خونریزی خبره شدند که ناچار بودند رقیبانی به قدرِ خود سرسخت را از صحنه ی این بازار پر سود حذف کنند.
بازار مواد مخدر، چنان بارور است که حوزه هایی بسیار گوناگون و متنوع از بازارهای زیان مند دیگر را در کنار خود می آفریند. اعتیاد، دستیابی به پول برای مصرف بیشتر مواد را ایجاب می کند و تلاش برای دستیابی به این پول از ضرورتی شیمیایی –نه تصمیمی عقلانی یا اخلاقی- ناشی می شود. از این روست که جرم و جنایت چنین ساده به دنبال اعتیاد در جوامع رواج می یابند. آن معتادی که برای دستیابی به پول دست به جنایت می زند، و آن دیگری که برای تامین پول موادش اثاث خانه اش را می فروشد یا درآمد خانواده اش را خرج می کند، با معیارهای اخلاقی مرسوم قابل ارزیابی نیستند. چون به قول کانت، زمینه ی ضروری داوری اخلاقی، انتخاب آزاد است که در معتادان از میان می رود.
راز سودآور بودنِ این بازار هم دقیقا در همین جا نهفته است. توزیع کنندگان مواد مخدر به منبعی پایان ناپذیر از ثروت دسترسی دارند. چون با وجود تلاشهای بی شائبه ی مدیران تبلیغات، هنوز هیچ محصول دیگری نیست که حق انتخاب را از خریدار خود بگیرد و او را به یک ماشین خریداری صرف تبدیل نماید. معتاد هرچه که دارد را برای مواد می دهد و هرچه را هم که بتواند در این راه به دست می آورد. پس از سویی به جرم و جنایت آلوده می شود و به صورت بازاری برای سایر بخش های اقتصاد سیاه در می آید و از سوی دیگر بازار بزرگ مواد را تا آخرین نفس پشتیبانی می کند.
از این روست که پیوندهای میان قاچاقچیان و سیاستمداران طبیعی می نماید. این پیوند گاه چنان پررنگ می شود که پشتیبانی از قاچاقچیان به سیاستی ملی تبدیل می شود. کافی است به یاد بیاوریم که رابطه ی کشورهای آمریکای لاتین –تولید کنندگان اصلی کوکائین- با آمریکا چگونه است، و شیوه ی سرمایه گذاری آمریکاییان بر مثلث طلایی پس از جنگ کره را بررسی کنیم تا به پیچیدگی این پیوند پی ببریم. تا یک قرن پیش، که هنوز آداب معاشرت و رعایت ادب ظاهری در روابط بین الملل رواج نیافته بود، همین مسائل با زبانی تلخ تر بیان می شد. چنان که انگلستان در یکی از ننگین ترین جنگ های تاریخ که بعدها جنگ تریاک نام گرفت، با کمک هم پیمانان اروپایی اش با چین –که ورود تریاک را ممنوع کرده بود- وارد جنگ شد و پس از شکست دادن این کشور تنها یک بند اصلی را در پیمان آتش بس گنجاند: آزاد شدنِ دست تجار انگلیسی برای صادرات تریاک به چین.

۷٫ در یک نگاه کلی، اعتیاد نوعی بیماری است. بیماری ای که در سطح زیستی بقای آدمیان، در سطح روان شناختی معنای ذهن ها، و در سطح جامعه شناختی قدرت اجتماعی را مختل می کند. چنان که گفتیم، اعتیاد را نباید امری متافیزیکی، ویژه، و خاص آدمی دانست. اعتیاد تنها نوعی بیماری است> مانند هزاران بیماری دیگر. ویژگی آن، در این است که مهم ترین جنبه ی هویت آدمی، یعنی انتخاب را مختل می کند و به این ترتیب رفتارهایی تکراری و یکسان را در افرادی که تا پیش از اعتیاد منحصر به فرد و خاص بوده اند را ایجاب می کند. اعتیاد، مرض انتخاب است. گذشته از این، هیچ امر ویژه یا چشمگیری در موردش وجود ندارد.
جوامع، در جریان هزاران سال مبارزه برای بقا، و به دنبال هزاران سال تجربه ی فقر لذت و بیماری، آموخته اند تا بیماری های خویش را به شکلی توجیه کنند. اروپاییانِ قرن چهاردهم طاعون را ناشی از خشم خدا می دانستند و اندیشمندان شان در نیمه ی نخست قرن بیستم ، در زمانی که مردم کشورهایشان به قتل عام یکدیگر مشغول بودند، جنگ را امری محتوم، ناشی از تقدیر تاریخی، یا حتی سازنده برای سرزندگی جامعه می دانستند. امروز نیز جوامع انسانی بیان ها و تفسیرهای خاص خود را برای توجیه کردن و کنار آمدن با پدید ی اعتیاد ابداع کرده اند. زمانی تیموتی لیری ادعا می کرد که مواد توهم زایی مانند LSD به دلیل اثرشان بر دستگاه حسی، قدرت مکاشفه و شهود را در افراد گسترش می دهند. فروید زمانی کوکائین را دارویی معجزه آمیز برای درمان تمام دردها و افزایش قدرت تحرک لیبیدو در سراسر بدن می دانست.
در اواخر قرن نوزدهم، هنگامی که سرخپوستان در نبرد با سپیدپوستان شکست خوردند و گله های بوفالو و زمین هایشان را از دست دادند، به آیین پرستش پیوتل –ماده ای توهم زا- روی آوردند، و یک قرن بعد ایرانیانی که از فشار جنگ و ناکامی اقتصادی به جان آمده بودند آرامش خود را در نسخه ای مدرن از این آیین –کتابهای کاستاندا- جستجو کردند. هنوز هم هستند عارف نمایانی که مستی و شناوری در منگی ناشی از مخدرها را مقدمه ی رستگاری و رهایی از جهان مادی بدانند. اما شاید تمام اینها توجیهی برای تحمل پذیر کردنِ امری توجیه ناپذیر باشد. شاید زشتی بیماری را نتوان با منسوب کردنش به معناهایی که ارزش خود را مستقل از بیماری به دست آورده اند، کاهش داد.
و اعتیاد همچنان هست. بیماری ای در سطح اجتماعی، اختلالی در کارکرد دستگاه لذت، شیوه ای برای جبران قحطی لذت، بازاری سودآور برای قاچاقچیان، ابزاری سیاسی در دست دولتمردان، و شکلی از مرگ تدریجی که “من” ها را در قالب ماشین های مصرفِ بیشتر مسخ می کند. این اعتیاد است، و شاید چیزی بیشتر نباشد.

http://www.soshians.net/

تاریخ بروزرسانی : 2009-07-22 / گردآوری :
/
برچسب ها:
گزارش خطا در خبر
اخبار مرتبط :
logo-samandehi