حتما پيش آمده كه وقتي دچار گلودرد شده وقورت دادن عادي آب دهان برايتان به عذابي اليم تبديل مي‌شود تازه آن‌وقت متوجه مي‌شويد كه همين كار ساده وطبيعي كه هيچ‌وقت هم به آن توجه نمي‌كنيم چقدر مي‌تواند مهم باشد. يكي از اين موارد نقش بزاق در گوارش و تكلم و سلامت بافت‌هاي دهان و دندان است كه فقدان يا كمبود آن، عوارض جدي به دنبال دارد كه از آنها با عنوان كلي خشكي دهان يا زروستومي ياد مي‌شود. [نکته بهداشتی روز: عوامل ایجاد خشکی دهان]
قبل از بحث درباره خشكي دهان بد نيست قدري درباره عملكرد بزاق صحبت كنيم. بزاق در حفره دهان از 3جفت غده بزاقي اصلي بناگوشي،زيرزباني و تحت فكي و هزاران غده بزاقي فرعي ترشح مي‌شود. درافراد بالغ5/1- 1ليتر بزاق در شبانه روز توليد مي‌شود كه مقدار بسيار اندكي از آن مربوط به زمان خواب است. بزاق جدا از نرم كردن غذا براي بلع و هضم آسان وظايف حفاظتي مهمي‌ را برعهده دارد. بزاق باكتري‌ها را از حفره دهان شسته و پاك مي‌كند و درعين حال با توجه به آنزيم‌ها و پادتن‌هاي موجود در تركيب خود مستقيماً باكتري‌ها را از بين مي‌برد. تركيبات موجود در بزاق پوسيدگي‌هاي مراحل اوليه را مجددا معدني مي‌كنند و باعث سهولت تكلم مي‌شوند. بنابراين بزاق نقشي حياتي در سلامت دندان‌ها و پيشگيري از پوسيدگي دندان‌ها و بيماري‌هاي لثه برعهده دارد.
بنا بر دلايل متعددي ممكن است شخص دچار كاهش مقدار بزاق و خشكي دهان شود. يك دليل ناشايع مشكلات تكاملي و مادرزادي غدد بزاقي است. اما به عنوان علل شايع اين مشكل بايد از انواع بيماري‌هاي سيستميك نظيرآنمي، ديابت، ايدز، سندرم شوگرن،آرتريت روماتوييد و لوپوس نام برد. در عين حال هر وضعيتي كه باعث افزايش دفع آب بدن شود مثل اسهال واستفراغ مي‌تواند به ايجاد خشكي دهان منتهي شود. در عين حال اضطراب و استرس طبق عملكرد فيزيولوژيك بدن باعث خشكي دهان مي‌شود. دليل شايع بعدي داروهاي متعددي ا‌ست كه مي‌توانند به چنين شرايطي منجر شوند. طبعا داروها براي درمان مصرف مي‌شوند و شايد تفكيك اين قضيه كه خشكي دهان در اثر بيماري ايجاد شده يا حاصل عوارض جانبي داروهاست دشوار باشد.
نتايج يك تحقيق نشان مي‌دهد كه بيش از 1500نوع داروي مختلف مي‌تواند باعث خشكي دهان شود. مشهورترين اين داروها عبارتند از آنتي‌هيستامين‌ها مثل ديفن هيدرامين و كلرفنيرامين،ضد‌احتقان‌ها مثل سودوافدرين،داروهاي ضد‌افسردگي نظير آمي‌تريپتيلين و ايمي‌پرامين، مشتقات فنوتيازين كه در درمان بيماري‌هاي رواني به كار مي‌روند، انواع و اقسام داروهاي ضد‌فشار خون و ادرار‌آور،داروهاي ضد‌پاركينسون، مهاركننده‌هاي پاراسمپاتيك مثل آتروپين وداروهاي ضد‌سرطان.
يكي ديگر از علل بروز خشكي دهان راديوتراپي سروگردن براي معالجه سرطان‌هاي بدخيم و كشنده اين نواحي است.
جدا از تمامي‌موارد فوق سيگار كشيدن نيز ازعوامل شايع كاهش ميزان بزاق و خشكي دهان است. بسياري افزايش سن را دليلي براي بروز خشكي دهان مي‌دانند اما تحقيقات نشان مي‌دهد كه اين دو مقوله ارتباط مستقيمي‌ با هم ندارند. ولي در عين حال بايد گفت بسياري از بيماري‌ها و مشكلاتي كه در بالا شرحشان رفت در سنين بالا شيوع بيشتري دارند. به همين دليل در افراد مسن خشكي دهان بيشتر ديده مي‌شود اما فرايند پيري به خودي خود باعث خشكي دهان نمي‌شود.
وقتي بزاق نباشد
متاسفانه خشكي دهان بيماري شايعي است و اين بيماران كه اغلب مشكلات جسمي‌متعددي دارند بايد با مشكل مضاعفي مثل خشكي دهان هم دست وپنجه نرم كنند. در اين بيماران بزاق به وضوح كم است و بزاق باقيمانده هم كف آلود و غليظ به‌نظر مي‌رسد. در اين بيماران زبان صاف و قرمز و فاقد پرز است. مخاط دهان به‌شدت خشك بوده به حدي كه ممكن است دستكش دندانپزشك به سطوح مخاطي چسبيده و موقع كنده شدن باعث بروز زخم شود. گاهي به دليل خشكي مخاط، جويدن و بلعيدن و صحبت كردن به سختي صورت مي‌گيرد و بيمار از چسبيدن غذا به دهانش يا چسبيدن لب‌ها به دندان‌هايش شكايت دارد. در بيماران با مشكل خشكي دهان به دليل كاهش فعاليت ضد‌ميكروبي و پاك كنندگي بزاق كانديدي از دهاني(برفك) شايع است.
اين بيماران دچار مشكلاتي در درك طعم و ومزه غذاها هستند و اغلب از دهانشان بوي بدي استشمام مي‌شود. در عين حال بروز پوسيدگي‌هاي گسترده و به سرعت پيشرونده در بيماران مبتلا به خشكي دهان بسيار شايع است و اگر درمان‌هاي دندانپزشكي پيشگيري و رعايت فوق‌العاده دقيق بهداشت دهان به درستي صورت نگيرد پوسيدگي هاي مذكور به سرعت دندان‌هاي بيمار را از بين مي‌برد و مي‌تواند باعث بروز عفونت‌هاي خطرناكي در ناحيه سر و گردن شود و مشكلي جدي را بر مشكلات بيمار بيفزايد.
اميدواري‌هايي نه چندان بزرگ
درمان خشكي دهان متاسفانه كار دشوار و بعضا ناموفقي است اما به هر حال چندين و چند روش درماني دست كم براي كاهش مشكل بيماران وجود دارد. نخستين روش مصرف مداوم آب است. آب بهترين جايگزين براي بزاق محسوب مي‌شود. بيمار هر زمان كه احساس خشكي دهان كند مي‌تواند آب بنوشد. اما مشكل اينجاست كه فرد بايد هميشه يك بطري پر آب همراه داشته باشد.
به هرحال مصرف آب شايد بهترين گزينه باشد. روش ديگر مصرف خوراكي هاي محرك بزاق قبل از صرف غذاست. اما شايع‌ترين راه مصرف داروهاي محرك بزاق(سيالوگوگ) است. رايج‌ترين اين داروها پيلوكارپين (Pillocarpin) و سويملين (Cevimlin) است. اين داروها طبق تجويز پزشك يا دندانپزشك توسط بيمار در فواصل زماني مشخص مصرف شده وباعث افزايش ترشح بزاق مي‌شوند. محصولات مشتق بيوتين نيز اخيرا مورد توجه پزشكان و دندانپزشكان قرار گرفته و نتايج باليني مثبتي نيز به دنبال داشته است. در عين حال بايد اقدامات بهداشتي و درماني قاطعي براي حل مشكل پوسيدگي دندان در بيماران صورت گيرد.
اگر بيمار به دليل ابتلا به سرطان سر و گردن قرار است تحت راديوتراپي قرار گيرد يا به‌زودي بايد مصرف داروهايي با عارضه خشكي دهان را آغاز كند، بايد هرچه سريع‌تر نسبت به ترميم دندان‌هاي پوسيده اقدام كند. استفاده از ژل فلورايد نيزتوصيه شده است. بنابر نظر دندانپزشك، فلورايد ممكن است توسط خود بيمار يا دندانپزشك تجويز شود. در عين حال بيمار بايد بهداشت دهان خود را در حد عالي رعايت كند تا از بروز پوسيدگي‌هاي جديد جلوگيري شود.