امروزه بازي‌هاي رايانه‌اي در تمام سنين، هم به امري عادي و طبيعي تبديل شده و هم دغدغه‌اي جدي براي پدرها و مادرهاست.

دلشوره‌اي دائمي در مورد اثرات مخرب اين نوع بازي‌ها در روحيه و جسم كودكان يا عدم موفقيت در برنامه‌هاي اصلي زندگي مثل درس خواندن به دليل صرف وقت زياد براي اين بازي‌ها و... را مي‌توان در حرف‌هاي روزمره والدين ديد و شنيد.

در اين نوشتار، سعي شده به‌صورتي خلاصه و قابل استفاده براي همه، وجوه مختلف اين موضوع بررسي و تاثيرات مختلف اين دسته از بازي‌ها مورد كاوش قرار گيرد.

هيچ‌يك از پزشكان، روانشناسان و... منكر اثرات مثبت بازي‌هاي رايانه‌اي نيستند. آن‌چه كه همه برآن توافق دارند، دقت در نوع بازي خريداري شده و مدت زماني است كه بچه‌ها براي اين بازي‌ها صرف مي‌كنند.

حالا بد نيست با چند نكته از تأثيرات مثبت اين بازي‌ها هم آشنا شويم.

تاثيرات مثبت

الف: بازي‌هاي رايانه‌اي بچه‌ها را با كامپيوتر و فناوري اطلاعات آشنا مي‌كنند.

امروزه عدم آشنايي با كامپيوتر و كاربردهاي آن، حتي به نوعي كم‌سوادي تشبيه مي‌شود. پس، از اين منظر، بازي‌هاي كامپيوتري براي برداشتن گام‌هاي نخست كودكان به‌منظور آشنايي با اين فناوري، قابل توجه و تأمل هستند.

‌اين نوع يادگيري، به دليل علاقه بچه‌ها به بازي، از بهترين شيوه‌هاي آموزشي محسوب مي‌شود.

ب: بازي‌هاي كامپيوتري، مي‌تواند براي كودكان، تمريني درچند زمينه‌ باشد:

1- تمرين منطق و حل مسائل: چند سالي است كه در كشور ما هم، گذراندن دوره‌هاي پيش دبستاني الزامي شده است. در اين دوره‌ها كودكان بيشتر با مفاهيم كلي مورد نياز در برنامه‌هاي آموزشي، آن‌هم از طريق بازي و سرگرمي آشنا مي‌شوند.

برخي از بازي‌هاي رايانه‌اي مي‌توانند اين نقش را در سنين پايين‌تر و در خانه ايفا كنند.

2- تقويت مهارت‌هاي فضايي: اين‌هم يكي ديگر از خصوصيات شايد منحصر به فرد اين بازي‌هاست. خصوصيتي كه در كم‌تر بازي و سرگرمي‌اي مي‌توان آن را يافت كه هم كودكان با علاقه به آن بپردازند و هم چشم و مغزشان با فضاهاي سه بعدي، نحوه گردش و تغيير شكل در فضا و... آشنا شوند.

دقت در اين نكات، نقش والدين در انتخاب بازي‌هاي مناسب را بيش‌تر روشن مي‌كند.

ج: بازي‌هاي رايانه‌اي مي‌توانند موقعيتي را براي بازي همزمان بچه‌ها و والدين با هم فراهم سازند.

در دوره‌اي كه والدين حتي براي كارهاي شخصي خود، فرصت چنداني ندارند، دقايقي بازي با بچه‌ها، موهبتي است كه از اين جعبه‌هاي جادويي ساخته است.

اگر قدري در اين موضوع دقت كنيم به يقين اهميت آن ‌را درمي‌يابيم. ارزش زماني كه براي كودك خود مي‌گذاريم آن‌گاه روشن‌تر خواهد شد كه توجه كنيم، از اين طريق فرصتي را براي ذكر چند نكته كوتاه يافته‌ايمآن هم درست در همان زمان كه كودك‌مان غرق در شادي و لذت است و به قول اساتيد تربيت، اين فرصت‌‌ها بهترين زمان براي تذكراتي مختصر هستند. فراموش نكنيم كه همين در كنار هم بودن نيز به‌تنهايي بسيار مفيد خواهد بود و آثار تربيتي فراواني درپي خواهد داشت.

د : بعضي از باز‌ي‌ها تمريني براي يادگيري مهارت‌هاي زندگي هستند.

با انتخاب بازي‌هاي مناسب، مي‌توان در كنار سرگرمي، بچه‌ها را با مهارت‌هاي مختلفي كه در سنين بالاتر به آنها نيازمندند، آشنا كرد.

اين نوع آموزش چون از طريق بازي و بدون بايد و نبايدهاي گاه‌وبيگاه والدين صورت مي‌گيرد، اثراتي عميق‌تر و ماندگارتر دارد.

ه : بازي‌ها، سرگرم كننده و مفرح هستند.

در نهايت، اين بازي‌ها به دليل سرگرم‌كننده بودن و ايجاد حس نشاط، مي‌توانند در روحيه بچه‌ها مؤثر بوده و دقايق خوشي را برايشان فراهم كنند. همزمان با بازي، كودك علاوه بر تخليه انرژي با فضايي شاد مواجه است كه براي ادامه برنامه‌هاي روزانه، كمك مناسبي براي اوست. البته باز هم تأكيد بر انتخاب مناسب بازي، ضروري است.

تاثيرات منفي

همه ما خوب مي‌دانيم كه بخش عمده‌اي از بازي‌هاي رايانه‌اي به دلايل مختلف براي كودكانمان سرگرمي مناسبي نيستند و گذراندن زماني هر چند در اوقات فراغت، نه‌تنها اثري مثبت در روحيه آنها نمي‌گذارد كه باعث خستگي، عصبانيت، استرس و مسائلي از اين دست مي‌شوند.

به همين دليل بد نديديم شما را با مهم‌ترين اثرات منفي اين نوع بازي‌ها نيز آشنا كنيم.

1- انزوا و تنهايي كودكان :كودكان اغلب تنها بازي مي‌كنند و هنگام بازي، به دليل هيجان و استرس ناشي از صحنه‌ها، براي زماني طولاني كم‌تر متوجه اطراف خود هستند؛ به همين دليل متخصصان امر معتقدند، عادت بيش از حد به اين نوع بازي‌ها و گذراندن زماني طولاني در برابر صفحه‌هاي نمايش بازي، كه برخي آن‌ را اعتياد مي‌دانند و مي‌نامند باعث دوري از جمع و در نهايت انزوا و تنهايي بچه‌ها مي‌شود. اين موضوع ممكن است تا ساليان سال با اين افراد همراه باشد.

2-ترويج رفتارهاي خشن:كودكان بشدت آماده الگوبرداري و تكرار كارهايي هستند كه مي‌بينند. همان‌طور كه مي‌دانيم و ديده‌ايم و خوانده‌ايم در اكثر بازي‌هاي كامپيوتري، كودكان با صحنه‌هاي خشونت‌بار، زد و خوردها و حتي كشتن براي پيروزي مواجه‌اند و حتي كودكان بايد هرچه خشن‌تر بازي كنند تا بازي را ببرند. نياز به توضيح و استدلال نيست كه اين مسائل، كودكان را به رفتارهاي خشن ترغيب كرده و اثرات مخربي در ذهن و روحيه آنها بجا مي‌گذارد.

3- ارائه شخصيتي ضعيف ‌از زنان:در اكثر بازي‌ها و بسته به انگيزه طراحان، زن‌ها شخصيت‌هايي ضعيف قلمداد مي‌شوند. اين موضوع نيز از آن دست مسائلي است كه در ذهن كودك نقش مي‌بندد و در مراحل مختلف زندگي، حتي به مادر خود، كمتر اطمينان مي‌كند و در ضمير ناخودآگاهش، مادر، خواهر و... را فاقد قدرت لازم براي تحليل و حل مشكلات مي‌بيند. پس آنها را مشاوران خوبي نمي‌داند و گرايشش به سوي دوستاني است كه در ظاهر قوي‌ترند.

بسياري از بازي‌ها فعاليتي كه به نوآوري خلاقيت وتفكر مستقل مربوط باشند را ارائه و آموزش نمي‌دهند بنابراين كودكبا انجام اين بازي‌ها، تنها وقت خود را گذرانده است
4-آميختگي خيال و واقعيت:پرورش تخيل، به عنوان گامي براي دستيابي به موفقيت‌هاي آتي كودكان، حائز اهميت است، اما تداخل خيال با واقعيت همان‌قدر خطرناك است. كودكي كه با مسائل واقعي همان‌گونه برخورد مي‌كند كه با آن‌چه در روِيا و خيال خود مي‌سازد، در زندگي حال و آينده با مشكلات عديده‌اي روبرو مي‌شود. اين تداخل مي‌تواند تا آنجا خطر آفرين باشد كه فرزند ما را در مواجهه با واقعيت از پا درآورد. عدم آموزش صحيح و نگاه منطقي به بازي‌هاي كامپيوتري اين خطر را در مسير زندگي كودكان قرار مي‌دهد.

5-آسيب هاي درسي : اين تاثير منفي ديگر مانند روز روشن است و كمتر كسي است كه اهميتش را نداند.

اما نكته آخر اين كه متاسفانه بسياري از بازي‌ها، فعاليتي كه به نوآوري، خلاقيت و تفكر مستقل مربوط باشند را ارائه و آموزش نمي‌دهند. بنابراين كودك ما هنگام انجام اين بازي‌ها، تنها وقت خود را گذرانده است.

دلايل بچه‌ها براي بازي

بچه‌ها به علت‌هاي مختلفي به بازي‌هاي كامپيوتري روي مي‌آورند اما در بررسي‌هاي به‌عمل آمده، بيشترين دلايل علاقه كودكان به اين بازي‌ها عبارتند از:

- مفرح بودن و سرگرم‌كننده بودن بازي‌ها

- رها كردن تنش‌هاي خود

- از بين بردن كسالت و بي‌حوصلگي

- بهبود مهارت‌هاي بازي

- احساس برتري و تحت كنترل داشتن چيزها يا افراد.

قطعا طراحان بازي‌ها با توجه به اين نكات، توليد بازي‌ها را ادامه مي‌دهند؛ ما نيز بايد با درك نيازهاي بچه‌ها و آنچه ايشان دوست دارند در انتخاب نوع بازي دقت لازم را به‌كار گيريم تا هم كودكان از بازي لذت ببرند، هم تا حد ممكن از اثرات منفي اين‌گونه بازي‌ها در امان باشند.

آماري درباره بازي‌ها

متاسفانه ما آمار دقيقي از بازي‌هاي كامپيوتري كودكان، انواع آن، سنين آغاز اين بازي‌ها و... در كشورمان نداريم، اما براي آن‌كه بدانيم در كشورهاي ديگر نيز كودكان و نوجوانان به صورت افراطي از اين قبيل بازي‌ها استفاده مي‌كنند، آماري را در مورد ساير كشورها ذكر مي‌كنيم.

83 درصد از افراد 8 تا 18 سال حداقل يك دستگاه بازي رايانه‌اي در خانه دارند، 31درصد 3 بازي يا بيشتر و 49درصد سيستم بازي‌هاي رايانه‌اي را در اتاق خواب خود دارند.

97درصد از نوجوانان به طور مداوم از بازي‌هاي رايانه‌اي استفاده مي‌كنند.

63 درصد از مردم آمريكا در 6 ماه گذشته از يك بازي رايانه‌اي استفاده كرده‌اند و در مقايسه 53 درصد مردم به ديدن يك فيلم رفته‌اند.

45درصد از افراد مورد پرسش، معتاد به بازي رايانه‌اي هستند و تقريبا يك سوم بازي‌كنندگان مشتاق، در سنين بين 6 تا 17 سال قرار دارند.

97درصد نوجوانان از بازي‌هاي كامپيوتري استفاده مي‌كنند.

يك سوم والدين گاهي اوقات يا هميشه با بچه‌هاي خود بازي مي‌كنند.

كه اين مورد آخر بسيار قابل توجه است.

خلاصه كلام

- بسياري از بازي‌ها سرگرم‌كننده و مناسب هستند.

- بازي‌هاي خشن منجر به ايجاد رفتارهاي خشن و عصبي در كودكان مي‌شوند.

- بازي بيش از حد و نامتعادل باعث بروز نشانه‌هاي اعتياد به بازي مي‌شود.

- والدين بايد بازي‌ها را همانند تلويزيون ديدن كودكان كنترل كرده و محدود كنند.

سعي كنيد بازي‌هايي را تهيه كنيد كه:

-خشونت نداشته و متناسب با سن بچه‌ها باشند.

- حتي الامكان بازي‌هايي را انتخاب كنيد كه چند نفر بازيكن بخواهد تا بچه‌ها را به بازي گروهي تشويق كند.

- بازي‌هايي را انتخاب كنيد كه بازيكن را مجبور كند تا در محيط بازي تصميم بگيرد كه اين كار سخت‌تر از كشتن و مشت زدن در بازي است.

نكاتي براي والدين

- مدت زمان بازي را محدود كنيد.

- به شرح و توضيح بازي و گروه سني متناسب براي بازي دقت كنيد.

- از بچه‌ها بخواهيد تا تكاليف خود را قبل از بازي انجام دهند.

- دستگاه بازي يا كامپيوتر را در اتاق خواب كودكان قرار ندهيد.

- با كودك خود بازي كنيد و از اين بازي لذت ببريد.

- در مورد محتواي بازي (اين‌كه در بازي چه اتفاقي خواهد افتاد؟) از كودك خود سؤال كنيد.

- كودك خود را تشويق كنيد تا با دوستانش نيز بازي كند يا ساير فعاليت‌ها، غير از بازي‌هاي رايانه‌اي (بويژه فعاليت‌هاي اجتماعي) را انجام دهد.

منبع: