زمينه و هدف : تشکيل مراکز خود معرف ترک اعتياد وابسته به بهزيستی در کشور ايران يکی از اقدامات انجام شده در بر خورد با معضل اعتياد می باشد. با توجه به آمارهای بالای عود مجدد در مراجعين به مراکز خود معرف ترک اعتياد که رقمی معادل 80% افراد بوده است مطالعه حاضر با هدف بررسي عوامل موثر در بازگشت مجدد به اعتياد در بيماران مراجعه کننده به مراکز خود معرف وابسته به بهزيستی تهران انجام گرفت.
روش کار : مطالعه از نوع مورد- شاهدی بوده وابزار جمع آوري اطلاعات پرسشنامه می باشد . جمعيت مورد مطالعه کليه معتادان مراجعه کننده به مراکز درمانی شهيد ملت دوست و شهيد فاميلی تهران در سال 1379 می باشد. معيارهای ورود به مطالعه در گروه مورد سابقه آخرين ترک در بهزيستی تهران بر اساس پرونده بيمار و مصرف مواد مخدر در حال حاضر بوده و در گروه شاهد معيار ورود به مطالعه شامل سابقه ترک مواد مخدر در بهزيستی تهران با حداقل فاصله زمانی 4 ماه و عدم مصرف مواد مخدر در مدت زمان بعد از ترک اعتياد تا زمان مطالعه می باشد.
يافته ها : ميانگين سنی گروه مورد 99/35 و گروه شاهد 09/35 سال بود. از نظر توزيع سنی 59/98% افراد گروه مورد و در گروه شاهد 100% موارد مرد بودند. 7/88% گروه مورد و 2/97% گروه شاهد متولد شهر بودند. از نظر شغلی 8/40% افراد گروه مورد و 4/19% گروه شاهد بيکار بودند. 1/52% افراد گروه مورد و 1/61% گروه شاهد با همسرشان زندگی می کردند. در هردو گروه شايعترين ماده مخدر مصرفی ترياک بود. در بررسی ارتباط بين متغيرهای مورد بررسی با عود مجدد اعتياد از طريق رگرسيون لجستيک ، شغل عامل مهمي درعود اعتياد نبود و مدت زمان پاک بودن (عدم مصرف ) اثر کاهشی بر عود داشت که اين اثر از نظر آماری معنی دار بود (001/p=) و با افزايش يکماه به طول مدت پاک بودن شانس عود 98/0% کاهش می يافت.
نتيجه گيری : با توجه به اينكه 80% افراد مراجعه كننده در 6 ماه اول دچار عود اعتياد شده اند بنابراين بايستي فعاليت هاي پيشگيرانه در جهت گذراندن اين دوره بحراني تقويت گردد.
واژه های کليدی: اعتياد، ترک اعتياد، عود اعتياد
مقدمه
اعتياد در كنار سوء تغذيه و آلودگي هاي محيط زيست از مشكلات بزرگ جوامع بشري است كه متاسفانه تمامي جوامع صنعتي و غير صنعتي را گرفتار كرده است و جامعه ما نيز بگونه اي شديد با آن روبروست. در ايران نيز اعتياد در سال های اخير روند رو به رشد داشته است .جديدترين آمارهای ارايه شده حاکی از آن است که دو ميليون معتاد وابسته و شش ميليون معتاد تفننی در ايران وجود دارد ولی با توجه به شواهد موجود برآورد می شود که تعداد معتادان بسيار بيشتر از اين باشد و اگر ميانگين بعد خانوار در ايران را 5 نفر در نظر بگيريم حداقل ده ميليون نفر در معرض گرايش به اعتياد قرار دارند و اگر هر فرد معتاد روزانه حداقل 1000 تومان صرف مواد مخدر کند خسارت وارده به کشور در هر روز دو ميليارد تومان خواهد بود[1].
در طول دهه گذشته چند عامل خطر ساز براي سوء مصرف مواد بين افراد شناسايي شده است. اين عوامل عبارتند از: ميزان بالاي تعارض هاي خانوادگي، مشكلات تحصيلي، بروز همزمان اختلالات رواني نظيراختلال سلوك و افسردگي، مصرف مواد از سوي همسالان و والدين، تكانشگري و شروع زود رس مصرف سيگار، هر چه تعداد عوامل خطر ساز در يك فرد بيشتر باشد احتمال مصرف مواد در اولويت است [2].
از آنجايي كه در مورد اعتياد هم مثل ساير بيماري ها و معضلات به معالجه بيش از پيشگيري توجه شده است موفقيت چنداني در اين زمينه بدست نيامده است درحاليكه لازم است ضمن شناخت دقيق مكانيسم و ماهيت اعتياد و شناخت علل و عوامل زمينه ساز آن موجبات آگاهي و شناخت همگاني را نيز فراهم ساخت.
باتوجه به مطالب فوق، بررسي علل اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي، سياسي و طبي اعتياد و عوامل موثر بر رويكرد اقشار مختلف به مواد مخدر يكي از موضوعات مهم پزشكي اجتماعي مي باشد و اطلاعات ضروري را براي تصميم گيري هاي طبي و اجتماعي در مورد اين قشر عظيم فراهم خواهد آورد. تاسيس مراكز خود معرف ترك اعتياد وابسته به بهزيستي در كشور يكي از اقدامات انجام گرفته در برخورد با معضل اعتياد مي باشدكه افراد با مراجعه داوطلبانه از خدماتي كه سازمان بهزيستي تهيه و تدارك ديده است استفاده مي كنند. باتوجه به آمارهاي بالاي عود اعتياد در مراجعين به مراكز خود معرف ترك اعتياد كه رقمي معادل 80% بوده است، مطالعه حاضر بررسی عوامل موثر در بازگشت به اعتياد در اين بيماران انجام شده است، چرا که اعتقاد بر آن است كه آگاهي از عوامل زمينه ساز در سوق دادن افراد به شروع مجدد اعتياد ، مسئولان و برنامه ريزان را در اجراي سياست ها و اقدامات پيشگيرانه و كنترل كننده اعتياد ياري خواهد كرد.
مواد و روش ها
اين مطالعه از نوع مورد- شاهدی مي باشد، ابزار جمع آوري اطلاعات شامل پرسشنامه ای حاوی خصوصيات دموگرافيك، مدت زمان شروع مصرف مواد مخدر، نوع ماده مخدر مصرفي ، سابقه ترك اعتياد قبلي، طول مدت بقابرترك، مشكلات جسمي (درد اندام و علايم گوارشي )، اختلالات خواب، وجود مشاجرات خانوادگي مي باشد كه با مصاحبه حضوری محقق تکميل گرديد و برحسب هر سوال براي پاسخ ها، طبقه بندي خاصی در نظر گرفته شد.
جمعيت مورد مطالعه كليه معتادان مراجعه كننده به مراكز درماني شهيد ملت دوست و شهيد فاميلي تهران در سال 1379 مي باشد که به دو گروه مورد و شاهد تقسيم شدند. گروه شاهد شامل افرادي بودند كه ترك اعتياد شان در مراكز وابسته به بهزيستي تهران انجام گرفته بود و حداقل 4 ماه از ترك آنها سپري شده و هيچگونه مصرف ماده مخدر را ذكر نکرده بودند. گروه مورد شامل معتادانی بودند که بعد از ترک دچار عود اعتياد شده بودند.
حجم نمونه با نسبت 30% وجود خلق افسرده ( از مهمترين عوامل عود اعتياد) در گروه شاهد و نسبت خطر 75/2 و سطح معني داري 05/0 و توان آزمون 80% بوسيله نرم افزار Epi6 برابر 70 نفر برای هر گروه محاسبه گرديد.
بدليل سختی موفقيت ترک اعتياد در گروه شاهد بعد از 7 ماه بيش از36 نفر نمونه مقدور نگرديد لذا تعداد نمونه گروه شاهد 36 نفر در نظر گرفته شد. برای تجزيه و تحليل اطلاعات از آمار توصيفی در قالب جداول فراوانی و از آمار تحليلی در قالب آزمون های تحليل بقا، رگرسيون لجستيک و تي استفاده شد.
يافته ها
ميانگين سني در گروه مورد 61/9±9/35 سال و در گروه شاهد62/8±09/35 بود. 59/98% گروه مورد و 100% گروه شاهد مرد بودند. 7/88% افراد گروه مورد شهری و 3/11% روستايي و در گروه شاهد 2/97 % شهری و8/2% روستايي بودند. 8/40% گروه مورد و 4/19% گروه شاهد بيكار و 9/23% گروه مورد و 9/13% گروه شاهد كارمند بودند. 1/52% گروه مورد و 1/61% گروه شاهد با همسرشان زندگي مي كردند. 4/32% گروه مورد و 6/30% گروه شاهد مجرد بودند. 5/15% گروه مورد و 3/8 % گروه شاهد همسرشان مرده و يا طلاق گرفته بودند. در 1/52% گروه مورد و 3/58% گروه شاهد ترياك شايع ترين ماده مخدر مصرفي بود (جدول 1).
جدول1 . توزيع فراواني و فراوانی نسبی ماده مخدر مصرفي
نوع ماده مصرفی
درآناليز نهايی با رگرسيون لجستيک معلوم شد که متغيرهای بقاي بر ترک، مشاجره خانوادگی در حد زياد، داشتن دوست معتاد از متغيرهای موثر در عود مجدد اعتياد بودند (جدول3).
بحث
ازنظر توزيع سني گروه سني بالاي 40 سال در هر دو گروه بيشترين موارد را تشكيل مي دهد كه با آمارهاي ستاد مبارزه با مواد مخدر همخواني ندارد بطوري كه در آمارهاي مركز مبارزه با مواد مخدر بيشترين ميزان در گروه سني 29-20 سال مي باشد[1] كه اين موضوع احتمالا" متاثر از زمان هاي متفاوت دو مطالعه و تاثير عوامل مختلفي از قبيل كميابي شديد مواد مخدر خصوصا" ترياك و قيمت بسيار بالاي آن در زمان انجام مطالعه حاضربوده است که منجر شده افراد گروه سني بالاي 40 سال كه بيشتر گرفتار هزينه هاي خانواده ، بازنشستگي و... مي باشند بيشتر از افراد گروه سني 29-25 سال براي ترك اعتياد مراجعه كنند و وجود ارقام بالا در گروه سني بالاي 40 سال لزوم توجه به مسايل اجتماعي ، خانوادگي و اقتصادي اين گروه را مشخص تر مي نمايد . از نظر جنسی بين دو گروه اختلاف معني دار آماري مشاهده نشد ولي در هر دو گروه ببشتر افراد مردان بودند كه به نظر مي رسد ناشي از نظام مرد سالاري و تمايل خانم هاي معتاد به ترك در مراكز خصوصي باشد.
ازنظر شغلي بين دو گروه مورد و شاهد اختلاف معني دار آماري مشاهده شد (014/0= p )كه احتمالا" بعلت شيوع بالاي بيكاري در گروه و وجود افراد با شغل آزاد كه احتمالا" درآمد بالاتري نيز داشته باشند در گروه شاهد با ترك موفق مي باشد ولی در تحليل با رگرسيون لجستيک شغل از عوامل مهم در عود اعتياد نبوده است .
از نظر سطح تحصيلات بين دو گروه اختلاف معني دار آماري بدست نيامد اين مطلب از اين نظر قابل توجه است كه ما نوعا" انتظار داريم ترك اعتياد در گروه باتحصيلات بالا بهتر و موفق تر باشد و اين نشان از نقص شيوه هاي رايج در اين مراكز دارد كه از توانايي هاي فردي براي كمك به خودش استفاده نمي شود كه اين كار مي تواند از طريق مجموعه هاي آموزشي ، فيلم ، جزوات آموزشي و... انجام گيرد از طرف ديگر گرايش قشر تحصيل کرده به سوء مصرف مواد مخدر يعني ليسانس و بالاتر در 8/5 % گروه شاهد و 8/2 %گروه مورد زنگ خطري براي جامعه ماست و نيازمند بررسي بيشتر در طبقه تحصيل كرده چه قبل از دانشگاه و چه بعد از فارغ التحصيلي است.
در بررسي مهمترين علت ترك در دو گروه اختلاف معني دار آماري وجود نداشت ولي در هر دو گروه شايعترين علت ترك، مشكلات اجتماعي بود و اين در حالي است که گزينه ناتواني در تهيه مواد مخدر بعنوان يك علت ترك از درصد خيلي پائيني برخوردار است و اين نشان از لزوم توجه به مشكلات اجتماعي ناشي از اعتياد و دسترسي ساده به مواد مخدر مي باشد. براساس مطالعه والتون که به مطالعه اثرات عوامل محيطي بر عود پرداخته است بين مصرف مجدد مواد و مواجهه با مواد مخدر در منزل ارتباط معنی دار مشاهده شده است در حاليکه بين مصرف مجدد ماده مخدر و مواجهه با مواد مخدر در محيط كار و اجتماع ارتباط معنی دار وجود نداشت و اين لزوم توجه بيشتر به محيط داخل منزل را روشن مي سازد[3].
در مطالعه گاساپ و همکاران تغييرات شناختی و مهارت های تطابقي با عود مصرف هروئين ارتباط داشته است [4] و در مطالعه حاضر سطح مشاجرات خانوادگي بين دو گروه از اختلاف معني دار آماري برخودار بوده است (03/0p=) که لزوم توجه به مهارت های سازگاری را نشان می دهد. بر اساس مدل بوم شناسي، سوء مصرف مواد، فضای خانواده و مدرسه در شيوه زندگی فرد و پيوستن او به گروه های همسالان و مصرف مواد موثر است و فردی که استرس های محيطی وارد بر او از قابليت های سازگاری او فزونی يابد در خطر مصرف مواد قرار می گيرد[5].در مطالعه تفنگچی 53% افراد مسايل خانوادگي را علت بازگشت مجدد به اعتياد ذكر كرده اند[6].
ازنظر وابستگي رواني ، درد مقاوم بدن و اسهال بعد از ترك اختلاف معني دار آماري بين دو گروه مشاهده نشد. شدت علايم محروميت وابسته به مواد مخدر از قبيل لرز، درد منتشر بدن ، درد مفاصل، تهوع، اضطراب، بی خوابی، اسهال، تپش قلب، بی اشتهايي و.. به مدت زمان مصرف و مقدار مصرف روزانه ماده مخدر قبل از اقدام به ترك وابسته مي باشد.
اميدواري فرد معتاد در زمان شروع ترك اعتياد براي ترك موفق بين دو گروه اختلاف معني دار آماري را نشان داد(0001/0=p). البته ممكن است واقعيت غير از اين باشد يعني اگر اين افراد از لحاظ اميدواري و نااميدي در ابتداي شروع ترك در دو گروه قرار گيرند و پيگيری شوند دقيق تر ميتوان به اين ارتباط پي برد ولي با توجه به تاثير پذيري فرد از خانواده و اجتماع آنچه مشخص است اين است كه اعتياد صرفاً مشكل فردي نبوده و مشكل خانواده و در كل مشكل اجتماع است و بايد مراكز ترك اعتياد بتوانند بر روي كل خانواده فرد معتاد كار نمايند و اساسا" اعتماد معتاد به كارايي اين داروها بايد جلب شود . ميزان موفقيت درترك اعتياد به عوامل متعددی وابسته است و هرگونه سهل انگاري منجر به كاهش كارايي خواهد شد.
در مطالعه ديگری در اسپانيا در مورد تحليل مدل های مختلف پيش بينی کننده عود اعتياد که بصورت مورد - شاهدی و بررسی 150 مورد و 150 شاهد انجام گرفته است قابليت پيش بينی اين مدل ها تا 89 % بوده است و از عوامل مهم موثر مسايل انگيزشی مسايل شناختی – عاطفی و مهارت های سازگاری مطرح شده است [6].
در مطالعه حاضر در آناليز بقا بيشترين ريزش در شش ماه اول بوده است و80%افراد دچار بازگشت به اعتياد شده اند اين نشان دهنده لزوم توجه فراوان در اين دوره مي باشد و بنظر مي رسد حمايت از فرد مددجو در اين دوره نبايد تنها به برگزاري جلسات مشاوره ، آموزش و... خلاصه گردد و لازم است ضمن پژوهش در مورد روش های درمانی جديد و اثر بخش، بهترين روش های درمانی را برای اين افراد انتخاب کرد. در پايان پيشنهادات زير ارايه می گردد:
- تقويت فعاليتهای پيشگيری مدارانه به دليل کارايی پايين روش های درمان ترک اعتياد
- ايجاد مراکز مشاوره و درمان برای زنان معتاد
- حل يا کاهش معضل بيکاری جهت جلوگيری از معضل اعتياد
- دادن مشاوره به کل اعضای خانواده فرد معتاد جهت اميدوار نمودن فرد معتاد به ترک اعتياد
- کاهش سطح مشاجرات خانوادگی و تنش های خانوادگی جهت بالا بردن سطح موفقيت فرد معتاد نسبت به ترک اعتياد
- راهنمايي بيشتر خانواده های فرد معتاد جهت کاهش ريزش معتادان مراجعه کننده به مراكز ترک اعتياد
تشكر و قدرداني
محققين بر خود لازم مي دانند از همكاري صميمانه و بدون چشم داشت كاركنان مراكز شهيد فاميلي و شهيد ملت دوست بهزيستي تهران تقدير و تشكر نمايند.
