در پاسخ ‌ به اين سؤال تحقيقي با عنوان ارزيابي اقدامات كاهش آسيب در زندان (‌ارزيابي درمان با متادون) روي 250 نفر از زندانيان اوين، رجايي شهر و قزل حصار توسط دكتر ايرج‌اسماعيلي، دبير شوراي تحقيقات استان تهران با همكاري مؤسسه داريوش براي سازمان زندان‌ها انجام شده است تا نشان دهد آيا متادون در بخش‌هاي مختلف اعم از رفتارهاي پرخطر، ارتكاب جرم، سوءمصرف مواد‌مخدر و ... در مورد مجرماني كه داوطلبانه ترك اعتياد با متادون را انتخاب كرده‌اند تاثير دارد يا نه . در گزارش زير با همراهي محقق به بررسي اين پژوهش پرداخته‌ايم.

در پژوهشي كه اخيراً صورت گرفته، اقدامات كاهش آسيب در زندان كه از روش ارزشيابي مشاركتي استفاده شده است، ديده شده كه برنامه‌هاي درماني براي افرادي كه به زندان وارد مي‌شوند بسيار مؤثر و از نظر هزينه نيز به‌صرفه است. به عبارت ديگر منافع متوجه جامعه (كاهش جرم، ارتقاي سلامت و افزايش بهبود عملكرد اجتماعي) از هزينه درمان اعتياد بيشتر است.

به گفته دكتر اسماعيلي، هزينه درمان اعتياد پانزده برابر كمتر از هزينه‌هاي مربوط به حبس جرايم مواد‌مخدر است. هر يك‌دلار سرمايه‌گذاري دولت در درمان اعتياد 7 تا 25 دلار صرفه‌جويي در پي دارد.

امروزه اين موضوع كه حذف سوء مصرف مواد‌مخدر كار آساني نيست و زمان‌بر است اصلي پذيرفته شده است و به همين دليل برنامه‌هاي مقابله با مواد‌مخدر حول محور كاهش آسيب ارائه مي‌شود. بر همين اساس اگر فرد معتاد در يكي از برنامه‌هاي درمان شركت كند و نوع، نحوه و زمان مصرف خود را تغيير دهد به‌طوري كه براي خود و ديگران خطر كمتري داشته باشد موفقيت نسبي حاصل شده است.

زيانكاهي يا كاهش آسيب به هر اقدامي كه خطر بروز آسيب را براي فردي كه نمي‌خواهد يا نمي‌تواند رفتار پرخطرش را فعلا تغيير بدهد، گفته مي‌شود. در يك كلام زيانكاهي سياست و برنامه‌اي است كه جهت كاهش عواقب منفي و بهداشتي اقتصادي و اجتماعي و سوء‌مصرف مواد‌مخدر طرح‌ريزي شده باشد، در حالي كه‌مصرف‌كننده به مصرف مواد خود فعلا ادامه دهد. البته زيانكاهي لزوما به معناي ترك كامل نيست ولي به‌تدريج كمك مي‌كند فرد داوطلب به سمت ترك برود. در زندان‌هاي مورد بررسي اقدامات كاهش آسيب در قالب واحد‌هاي ارائه خدمات كلينيك‌هاي مثلثي ارزيابي مي‌شود.

اجزاي مهم برنامه كاهش آسيب شامل برقراري ارتباط مؤثر با مصرف‌كنندگان مواد‌مخدر، آموزش آنها به همراه افراد جامعه، درمان مصرف‌كننده با جايگزين‌هايي نظير متادون و سرنگ و مواد استريل و ضد‌عفوني‌كننده و ارائه حمايت‌هاي اجتماعي است.

دكتر ايرج اسماعيلي، دبير شوراي تحقيقات استان تهران سازمان زندان‌ها مي‌گويد: در حال حاضر درمان نگهدارنده با متادون در بسياري از نقاط دنيا روش مهمي براي درمان وابستگي به موادمخدر محسوب مي‌شود. در اين روش فرد وابسته براي چندين سال و حتي تا آخر عمر تحت درمان با متادون قرار مي‌گيرد. هرچند ممكن است اين روش به قطع كامل مصرف مواد منتهي نشود اما بهبود كاركرد اجتماعي معتادان و كاهش عمده در عوارض جسمي، جرم و جنايت، افت تحصيلي، شغلي، عوارض رواني مانند افسردگي و نابساماني‌هاي اجتماعي و خانوادگي را به‌دنبال خواهد داشت.

به گفته اسماعيلي، تجربيات باليني نشان مي‌دهد درصد ترك دوره درماني توسط بيماراني كه دوزهاي پايين متادون را دريافت كرده‌اند، بيشتر بوده و احتمال اينكه اين افراد پس از ترك، موفق به قطع كامل مصرف ماده افيوني شوند، بسيار كم است.

به گفته وي بخش نخست اين مطالعه به‌صورت پس‌رويدادي و فاز دوم اين مطالعه به‌صورت طولي و پيگيري طي يك دوره زماني 6‌ماهه انجام شد و براي گردآوري اطلاعات از پرسشنامه اطلاعات جمعيت شناختي، آزمون كيفيت زندگي، آزمون سلامت عمومي، پرسشنامه ايدز و چك ليست‌هاي محقق ساخته براي بررسي اهداف استفاده شده است.

وي جامعه آماري اين پژوهش را 250 نفر اعلام و اضافه كرد: از مجموع 250 نفر پاسخگو، 27 نفر در زندان اوين، 135 نفر در زندان قزل حصار و 88 نفر در زندان رجايي‌شهر به‌سر مي‌برند كه از اين تعداد، 194 نفر مرد و بقيه زن هستند و 60درصد از اين تعداد سابقه
زنداني شدن داشته‌اند.

اسماعيلي گفت: در بررسي‌هاي اين پژوهش مشخص شد به‌دليل اعتياد، 98 نفر از مددجويان قبل از اينكه زنداني شوند شغل خود را از دست داده‌اند،125 نفر مشكلات و درگيري‌هاي خانوادگي داشته‌اند، 51 نفر همسرشان طلاق گرفته است، 137 نفر امكانات مالي خود را از دست داده‌اند، 102 نفر دوست خود را از دست داده‌اند، 82 نفر مرتكب جرم شده‌اند، 30 نفر از سربازي فرار كرده‌اند، 48 نفر از منزل فرار كرده‌اند، 124 نفر ترك تحصيل كرده‌اند، 50 نفر از مدرسه اخراج شده‌اند، 47نفر وسايل منزل خود را فروخته‌اند، 34 نفر اشياي گران‌قيمت همسر و فرزند خود را فروخته‌اند و 27 نفر وسايل قيمتي نزديكان و آشنايان را سرقت كرده‌اند.

زندانيان مشكلات مشتركي دارند. اين اشتراك معمولا در مواردي چون خشونت، خودزني، خالكوبي با‌وسايل آلوده مشترك، تزريق مشترك، رفتارهاي جنسي محافظت نشده و آلودگي به ويروس HCV ، HBV، HIV و وجود آبسه‌هاي مصرف تزريق و... مشاهده شده است.
دكتر اسماعيلي با اشاره به اينكه روش اصلي در ايران استفاده از كلينيك‌هاي مثلثي است، گفت: برنامه‌هاي كاهش آسيب در زندان‌هاي ايران شامل كنترل اعتياد تزريقي، كنترل رفتارهاي محافظت‌نشده جنسي، كنترل انتقال از طريق لوازم شخصي، توزيع لوازم استريل خالكوبي، فراهم كردن خدمات بهداشت رواني براي كنترل خشونت و خودزني است.

درمان با متادون يكي از مواردي است كه خيلي از زندانيان دوست دارند با رفتن به بند متادون به آن بپيوندند. در اين تحقيق با اين پرسش كه اگر اعتياد برطرف شود كدام بعد از زندگي آنها تغيير خواهد كرد از افراد دريافت‌كننده خدمات نظرخواهي شده است.

از 4 گروه مددجو، خانواده آنها، كاركنان زندان و كاركنان بخش بهداشت زندان در قالب 4پرسشنامه سؤالاتي پرسيده شده است. در يك دوره 6 ماهه مواردي همچون سلامت جسماني، سلامت رواني، كيفيت زندگي و حيطه‌هاي زندگي آنها مورد ارزيابي قرار داده شده است.

اسماعيلي مي‌گويد: در پايان اين پژوهش به اين نتيجه رسيديم كه درمان با متادون به بهبود وضعيت سلامت جسماني و رواني و همچنين كيفيت زندگي مددجويان كمك مي‌كند ولي در عين حال مسائل اقتصادي مددجويان و مشكلات مربوط به آنها همچنان پابرجاست.

كيفيت زندگي و سلامتي رواني از جمله مواردي است كه در مورد زندانيان بررسي شد. افسردگي، اضطراب، ترس، روانپريشي و روان‌نژندي از موارد شايعي است كه در زندان‌ها علاوه بر كيفيت پايين زندگي مشاهده مي‌شود. اما كساني كه خدمات بهداشت رواني را دريافت كرده‌اند اختلالات روان‌تني، اضطراب، عملكرد اجتماعي و افسردگي‌شان كاهش چشمگيري داشته است. لازمه اين كار نيز مديريت مصرف مواد است كه فرد با داشتن مشخصه‌هايي چون صداقت، تمايل به تغيير الگوي مصرف و يادگيري مهارت‌هاي لازم براي تغييرات مهم مي‌تواند آن را اعمال كند.

در كيفيت زندگي 8 بعد از انواع و اقسام سلامت مورد بررسي قرار گرفته است كه به گفته دكتر اسماعيلي تغييرات واضحي ايجاد شده به جز در نقش احساسي آنها.
دكتر اسماعيلي مي‌گويد: در مواردي كه جسم فرد معتاد درمان مي‌شود باز مشاهده مي‌شود كه هنوز نظرش نسبت به‌خود مثبت نمي‌شود. در پايان اين پژوهش به اين نتيجه رسيديم كه درمان با متادون به بهبود وضعيت سلامت جسماني و رواني و همچنين كيفيت زندگي مددجويان كمك مي‌كند ولي در عين حال در مواردي كه فرد با مسائل اقتصادي درگير است (درآمد، محل سكونت و تغذيه) وضعيت با درمان با متادون نيز تغيير چشمگيري نمي‌كند.

او مي‌گويد: خدمات ارائه شده به اين گروه درمان با متادون توانسته بر 10 زمينه زندگي اين افراد ( استفاده از خدمات و برنامه‌هاي كاهش آسيب، راه‌حل‌هاي مشكلات حقوقي، بهبود روابط خانوادگي، راه‌هاي بهبود خود، راه‌هاي مهار احساسات منفي، مشكلات سلامتي و از همه مهم‌تر راه‌هاي مقابله با سوء مصرف مواد‌مخدر) تاثير مثبت بگذارد.

وي در مورد مشكلات اين پژوهش كه ابتدا قرار بود به‌صورت كشوري اجرا شود، مي‌گويد: در زندان پنسيلوانيا سالانه 20 هزار نفر از زندان مرخص مي‌شوند و 19 هزار و 500 نفر آنها با زندان و فرايند درمان و كنترل اعتياد و جرم در ارتباط هستند درصورتي كه به گزارش مركز مراقبت از خروج، بسياري از زندانيان پس از زندان گم مي‌شوند و نمي‌توان آنها را پيدا كرد. وي در پايان گفت: ما مشكل قرص متادون يا شربت ترياك نداريم، نكته‌اي كه وجود دارد اين است كه نحوه توزيع آن‌كه منجر به مشكل جديد نشود برايمان مسئله است. در عين حال مشكلات اقتصادي با متادون برطرف نمي‌شود و بايد براي آن راه حل ديگري پيدا كرد.

معتادي كه يك دقيقه تزريق كردنش را به تاخير مي‌اندازد محترم است. آن يكي كه تزريقش را به روش‌هاي غيرتزريقي تبديل مي‌كند احترامش دو چندان مي‌شود. مسئله اين است كه بپذيريم درمان اعتياد فرايندي زمان‌بر است و با هر كدام از روش‌هاي معمول اين كار صورت بگيرد تاثيرات جسمي، رواني و اجتماعي خواهد گذاشت.