برزخ

روح هنگامی که بدن را ترک می کند اختیار و توانائی خود را از دست می دهد و دیگر تکلیفی برای او وجود ندارد. در چنین وضعیتی انسان در یکی از دو راه سعادت و شقاوت قرار می گیرد، یعنی یکی از این دو واقعیت برای او تعیین می شود: بشارت سعادت و یا وعید شقاوت را دریافت می کند. به تعبیر قرآن «روزی که پاره ای از نشانه های پروردگارت بیاید یا کسی که قبلاً ایمان نیاورده یا خیری در ایمان آوردن خود کسب نکرده است، ایمان آوردنش سودی نمی بخشد." (انعام/ 158) و نیز می فرماید: "کاش ستمگران را در گرداب های مرگ می دیدی که فرشتگان دست هایشان را گشوده اند و نهیب می زنند جان هایتان را بیرون دهید که امروز به عذاب خوارکننده کیفر می شوید" (انعام/ 93) و می فرماید: «در حقیقت کسانی که گفتند پروردگار ما خداست، سپس ایستادگی کردند، فرشتگان بر آن فرود می آیند و می گویند ، هان بیم مدارید و غمین مباشید، بشارتتان باد، به بهشتی که وعده یافته بودید." (فصلت/ 30)

عبارت وعده به شما داده می شد ناظر به این است که بشارت بعد از دنیا یعنی در برزخ یا در قیامت محقق می شود و روشن است که بشارت دادن به امری، همیشه قبل از فرا رسیدن آن صورت می گیرد. بنابراین بشارت به بهشت باید قبل از ورود به آن باشد (یعنی در برزخ). از طرف دیگر تنها به امری که قطعی است می توان بشارت داد و چون تا زمان موت، اختیار انسان باقی است و امکان انتقال انسان از یکی از دو راه سعادت و شقاوت به دیگری هنوز وجود دارد، لذا بشارت بهشت هیچ گاه در دنیا محقق نمی شود، جز در مورد کسانی که صریحاً تحت ولایت خداوند رفته اند و خداوند خود، تدبیر آن ها را بر عهده گرفته است یعنی اولیاء الله به معنای دقیقی کلمه. (1)

کسانی که در دنیا راه حق را تشخیص داده و همت به پیمودن صراط مستقیم داشته، ولی هنوز به مقام کمال نرسیده اند در برزخ می توانند به سیر خود هر چند بسیار سخت تر و کندتر ادامه دهند.

می گویند: «چون عالم برزخ، تتمه ی عالم دنیا محسوب می شود و چون از صورت کم و کیف برخوردار است، مومنانی که از خانه نفس خود بیرون آمده، خروج از بیت را تحصیل کرده و به هجرت پای نهاده اند، «و من یخرج من بیته من اجر الی الله و رسوله ثم یدرکه الموت فقد وقع اجره علی الله» (نساء/ 100)، ولی هنوز مقام کمال خود که وصول به حقیقت ولایت و فانی شدن در اسماء و صفات الهی و بالاخره فنای مطلق در ذات مقدس اوست نرسیده اند، در عالم برزخ کامل و در هنگام قیامت با کمال واقعی خود محشور می شوند.
کسانی که در دنیا راه حق را تشخیص داده و همت به پیمودن صراط مستقیم داشته، ولی هنوز به مقام کمال نرسیده اند در برزخ می توانند به سیر خود هر چند بسیار سخت تر و کندتر ادامه دهند

این یعنی طبق مفاهیم عالیه قرآنی و سنت نبوی قابل قبول است، چون کسی که عازم بر هجرت باشد و بر اساس این نیت که رسول خدا فرمود: "هر کس هجرت او به سوی خدا و رسولش بود قطعاً به سوی خدا و رسولش هجرت نموده، با رسول خدا معیت و همراهی کند، و از مقام ولایت مطلقه و عبودیت محض بهره کافی خواهد برد. بنابراین کسانی که به مقام فعلیت خود نرسیده و ناقص از دنیا رفته اند، باید در برزخ تکمیل شوند و پس از آن به قیامت حضور یابند.(2)

همچنین در روایات نقل شده: "اولاد مومنان که در کودکی از دنیا رفته اند، در عالم برزخ، به وسیله ی حضرت ابراهیم (علیه السلام) یا حضرت زهرا (س) تربیت خواهند شد.

دلیل دیگری که بر تکامل در عالم برزخ وجود دارد، روایاتی است که نشان می دهد آثار باقیات صالحات انسان و نیز خیراتی که زندگان برای او می فرستند، دریافت می کند، مثلاً از رسول اکرم (ص) روایت شده است: «حضرت عیسی (علیه السلام) از کنار قبری عبور کرد و دید صاحب آن قبر را عذاب می کنند. یک سال بعد عبور کرد و دید عذاب از او برداشته شده است. علت را جویا شد به او وحی شد که: ای روح الله از این مرد، فرزندی به بلوغ رسیده که صالح و نیکوکار است، راهی را برای مردم استوار و هموار کرد و یتیمی را مسکن و مأوی داد. پس من، برکت عمل فرزندش از گناه او درگذشتم.(3)

"من سنّ سنّه حسنه فله اجر من عمل بها، و من سنّ سنه سیئه فله و زرمن عمل بها"

کسی که سنت نیکوئی را رایج کند، ثواب هر کس که به آن عمل کند، به او می رسد و همین طور در سنت ناروا.

تبیان