درآمدی بر ادبیات عاشقانه

درآمدی بر ادبیات عاشقانه

مردم سالاری-نویسنده : قسمت اول سیدمحسن حسینی ای خردمند که گفتی نکنم چشم به خوبان به چه کار آیدت آن دل که به جانان نسپاری “سعدی” بدون اغراق باید گفت یکی از شیرین ترین ژانرهای ادبیات که نه تنها در ادبیات سرزمین ما بلکه در ادبیات جهان طرفداران فراوانی دارد ادبیات عاشقانه است; تا جایی […]

مردم سالاری-نویسنده : قسمت اول سیدمحسن حسینی ای خردمند که گفتی نکنم چشم به خوبان به چه کار آیدت آن
دل که به جانان نسپاری “سعدی” بدون اغراق باید گفت یکی از شیرین ترین ژانرهای ادبیات که نه تنها در
ادبیات سرزمین ما بلکه در ادبیات جهان طرفداران فراوانی دارد ادبیات عاشقانه است; تا جایی که گاه با آمدن نام
ادبیات و به خصوص شعر، ویژگی عاشقانه بودن برای خواننده تداعی می شود.
با آنکه تنها یکی از شاخه های ا دبیات ادب عاشقانه است و این دو علت دارد: یکی این که
شاعران عاشقانه پرداز در تاریخ ادبیات ما نسبت به سایر شاعران بیشترند و دوم اینکه به نظر من یک دلیل
علمی و رواشناختی اش این است که انسان در هر طبقه و گروه اجتماعی و با هر دیدگاهی که باشد
اصولا در زندگی خود یک بار هم که شده عشق را تجربه می کند و این دلیل دوم، دلیل اول
را هم در برمی گیرد و وقتی از زاویه معرفت شناسانه شرقی و اسلامی به این موضوع بنگریم، انسان در
سرشت خویش، عشق را از خداوند امانت گرفته است و عرفای ما اعتقاد دارند آن امانتی که خدا در روز
الست برآفریدگان عرضه داشت و تنها انسان توانست آن را بر دوش گیرد، همین عشق است: آسمان بار امانت نتوانست
کشید قرعه فال به نام من دیوانه زدند (حافظ) در حقیقت ابیات عاشقانه بازگو کننده احساسات پاک انسان است و
از آن جایی که ما نمی توانیم برای احساسات یک انسان که یک مقوله کاملا انتزاعی است، حد و مرز
قائل شویم، ادبیات عاشقانه یک سرزمین بسیار پهناور از جهان ادبیات را به خود اختصاص داده است و این یکی
از دلایل آمیختگی ادب عاشقانه با ادب عرفانی، خصوصا در مشرق زمین است.
همین آمیختگی موجب توهم و سردرگمی مخاطب دریافتن چهره حقیقی معشوقی است که در ادب عاشقانه ما ظهور پیدا کرده
است.
سعدی می فرماید: ندانمت به حقیقت که درجهان به که مانی جهان وهرچه دراوهست صورتند وتو جانی ادب عاشقانه شرح
دلبری و دلدادگی و وصل و فراق است و این مخاطب است که بنابر دیدگاه و روحیات خود به این
مفاهیم عینیت می بخشد.
پس در ادبیات عاشقانه یک نوع مخاطب محوری وجود دارد که طبق آن، مخاطب آزادانه می تواند به تاویل و
تعبیر متن بپردازد.
البته در مباحث بعدی خواهیم گفت که دامنه این آزادی تاویل از سوی مخاطب تا کجاست، اما آنچه در این
مجال بدان خواهیم پرداخت نگاهی هرچند گذراست بر ادبیات عاشقانه سرزمین مان، با این امید که بازگویی لطایف این نوع
ادبی موجب بسط خاطر خوانندگان و مشوقشان برای مطالعه بیشتر در این وادی باشد.
قبل از ورود به بحث، شایسته است نگاهی داشته باشیم بر تعاریف بزرگان ادب از “عشق” که این تعاریف گرچه
هیچ یک جامع نیست اما هر کدام می تواند روزنه ای برای ورود به این وادی باشد.
به عقیده من زیباترین تعاریف از عشق را می توان در نزد مولانا سراغ گرفت: عشق اول می کند دیوانه
ات تا زما و من کند بیگانه ات دو نکته اساسی درباره عشق در این بیت وجود دارد.
دیوانگی از عشق که در همه دیوانه ای غنایی به آن اشاره شده است و حافظ آن را شرط اولین
گام در راه عشق می داند: در ره منزل لیلی که خطرهاست در آن شرط اول قدم آنست که مجنون
باشی حال می خواهیم بدانیم که این دیوانگی چه ماهیتی دارد و آیا همان دیوانگی است که در عرف است
یا خیر؟ برای پاسخ به این سوال باید به قرائن لفظی و معنوی این واژه در اشعار توجه کرد.
به عنوان مثال در همین بیت، حافظ جنون را لازمه مواجهه با خطر دانسته است و بدیهی است که یک
انسان دیوانه و لایعقل هیچ گاه صلاحیت مواجهه با خطر را ندارد.
یا مولانا دیوانگی را باعث ترک ما و من می داند که این عمل در مباحث عرفانی مقام والایی است
و درباره آن سخن های بسیار گفته شده است و این به آن معناست که عاشق میان خود و معشوق
فرقی قائل نشود.
مولانا حکایت شیرینی در وصف این مقام دارد و می گوید: “عاشقی به دیدار معشوق خود رفت و در زد.
معشوق پرسید کیستی؟ گفت: من.
معشوق در را باز نکرد و گفت در این سرا فقط جای یک نفر است.
عاشق رفت و یکسال تمرین کرد که دیگر نگوید من هستم و دوباره به خانه معشوق بازگشت و چون معشوق
پرسید کیستی، گفت: پشت در هم تو هستی و معشوق در را باز کرد.
مولانا در جای دیگر می گوید: عشق را با نیستی سودا بود تا تو هستی عشق کی پیدا بود یعنی
عشق زمانی شروع می شود که تو نباشی و همین که تو هستی، عشق پدیدار نمی شود.
میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز پیش از آن که به
ادامه بررسی ابیات مولانا در توصیف عشق بپردازیم، لازم است نکته ای را یادآور شویم که در مجال پیشین نیز
به آن اشارتی مختصر رفت.
ممکن است در ذهن دوستان، این تصور پیش آید که ما در خلال بحث ادبیات عاشقانه است، چون ما اگر
این مقوله را شرح دلدادگی و عشق بندگان به خداوند تعریف کنیم، باز هم با یک عشق روبه رو هستیم
و به ناچار باید آن را در دایره ادب عاشقانه بررسی کنیم.
از این گذشته، گاهی در ادب کلاسیک ما مخاطب حقیقتا چهره واقعی معشوق را در نمی یابد که خداوند است
یا انسان؟ اوج این آمیختگی در دیوان شمس مشهود است، به طوری که گاهی انسان نمی تواند تشخیص دهد که
مولانا در کلام عاشقانه خود خداوند را اراده یا شمس الدین محمد تبریزی یا حسام الدین یا …
؟ باز می گردیم به بررسی ابیات مولانا در وصف عشق: عشق را با کفر و با ایمان چه کار
عشق را با دوزخ و رضوان چه کار این بیت یکی از ابیات زیبا و در عین حال ظریف درباره
عشق است.
در اینجا کلمات کفر، ایمان، دوزخ و رضوان در معنای پاداش و کیفر در معنی عام کلمه آمده است.
مولانا می گوید عشق حالتی است که عاشق را از اندیشیدن به هنجار و ناهنجار باز می دارد و صلاح
اندیشی را از او می گیرد و او را از تعلقات رها می سازد.
اگر بخواهیم همین معنی را در ادب عارفانه بجوییم به حالتی می رسیم که عارف تنها به وصل خداوند می
اندیشد و به قول سعدی دنیا و عقبی را وامی گذارد: می صرف وحدت کسی نوش کرد که دنیا و
عقبی فراموش کرد یعنی عرفای ما بهشت را آنجا می دانند که اوست و سعادت و سلامتشان در کنار دوست
معنا پیدا می کند.
با دوست کنج فقر بهشت است و دوستان بیدوستی خاک بر سر جاه و توانگری (سعدی) این جاست که عاشق
در مرام و مذهب سایرین نمی گنجد.
مذهب عاشق ز مذهب ها جداست عاشقان را مذهب و علت خداست (مولوی) حالا همه این معانی به اینجا ختم
می شود که عاشق شدن نوعی هنجارشکنی است.
دقیقا همان بحثی که عرفا در آن انسان ها را به سه گروه تقسیم می کنند: اهل شریعت، اهل طریقت
و اهل حقیقت.
اهل شریعت کسانی اند که بهنجار رفتار می کنند و اهل طریقت خود را از قیود رها ساخته اند و
همینان در پایان راه به حقیقت می رسند و اهل حقیقت می شوند.
این هنجارشکنی ویژگی عاشقی است که در ادبیات گاهی به این حالت آمیختگی کفر و ایمان در یک کلام کفر
گفته می شود.
کفر زلفش ره دین می زد و آن سنگین دل در پی اش مشعلی از چهره برافروخته بود (حافظ) از
سویی دیگر، ابیاتی این چنین القاکننده این اندیشه عرفانی نیز هستند که مهم رسیدن انسان به معشوق است نه رسیدن
و در توجیه آن استناد به این حدیث نبوی می کنند که فرمود: به تعداد موهای سر راه است برای
رسیدن به خدا.
و به قول حافظ: همه کس طالب یاراست چه هشیار و چه مست همه جا خانه عشق است چه مسجد
چه کنشت این است که در عشق، رسیدن مهم است نه مرکب سفر.
مولانا وصف عشق را با این بیت ادامه می دهد: عشق می جوید حریفی سینه چاک کو ندارد از هلاک
خویش باک “فنا” جدا از کاربردش در مباحث عرفانی که عرفا آن را آخرین مرحله عشق می دانند و عطار
در منطق الطیر نام هفتمین شهر عشق را فنا گذاشته است، در ادب عاشقانه نیز بسیار مطرح است.
مولانا در این بیت به طور صریح می گوید عاشق کسی است که از هلاک خویش واهمه ندارد و پیوسته
آماده جان فشانی در راه معشوق است.
ای کاش جان بخواهد معشوق جانی ما تا مدعی بمیرد از جان فشانی ما در ادبیات ما فراوان در این
زمینه سخن گفته شده است; تا جایی که حافظ بریدن از جان را آسانتر از ترک دوستان جانی می داند:
از جان طمع بریدن آسان بود و لیکن از دوستان جانی مشکل توان بریدن در حقیقت گاهی تن مادی پرده
و حجابی است میان عاشق و معشوق که در این حال، عاشق میل دارد آن را رها سازد.
حجاب چهره جان می شود و غبار تنم خوشادمی که از این چهره پرده برفکنم (حافظ) آنچه تاکنون گفته شد
تنها بخشی از تعابیر و تعاریف بزرگان ادب ما از عشق است; چرا که این واژه چه در ادب عاشقانه
و چه در ادب عرفانی ما موجب فتح باب مباحث بسیاری است و باز به دلیل همان آمیختگی عشق و
عرفان که پیش از این گفته شد، ارائه تعریف قاطع و جامع از این واژه به راستی دشوار است که
گاه به خود ویژگی مقطعی گرفته و تعمیمی آن نمی تواند کار چندان صحیحی باشد.
به عنوان مثال در تذکره الاولیا شیخ فریدالدین عطار بر می خوریم به تعریف منصورحلاج از عشق شیخ می نویسد:
چون حلاج بردار بود کسی از او پرسید عشق که شیخ چیست؟ و حلاج پاسخ گفت: امروزبینی و فردا و
پس فردا.
همان روز او را بر دار زدند، فردا سوزاندندش و روز سوم خاکسترش را بر باد دادند.
می بینیم که چنین تعریف شیوا و زیبایی از عشق که در عرفان است، در ادب عاشقانه نمی تواند جامع
و دقیق باشد.
هر چند در ادب عاشقانه هم فنایی و فدا شدن عاشق هم فداشدن عاشق منت های عشق شمرده می شود.
بنابراین اجازه بدهید از بحث تعریف عشق عبور کنیم و وارد مباحث دیگری شویم.
سنت های ادبی در ادبیات عاشقانه ادبیات عاشقانه یک سری مسائل کلی و غیرقابل تغییر دارد که به آنها سنت
ادبی گفته می شود و بدون تعاریف باید گفت شاید یکی از عواملی که باعث دلزدگی از ادبیات کلاسیک شده
تکرار بیش از حد همین سنن ادبی است.
ما هر دیوان غنایی در ادب کلاسیک را مطالعه کنیم، در آن چشم معشوق سیاه، زلفش کمند و قدش چون
سرو بلند است.
هر چند این ویژگی ها هر کدام سمبل و نشانه یک چیزی است و پیشینه آن یک تفکر عرفانی را
نیز به دنبال دارد، اما باید پذیرفت که تکرار آن باعث ابتذال ادبی می شود.
مثلا شما قبل از صائب تبریزی هیچ شاعری را نمی یابید که برای چشم معشوق رنگی به جز سیاه متصور
شده باشد.
با این حال برای تبحر در ادب عاشقانه چاره ای جز شناخت این سنت نیست.
فراوان ترین سنت ادبی در توصیف عاشق و معشوق، دو چهره اصلی ادب عاشقانه، یافت می شود.
اصولا معشوق در ادبیات طوری معرفی می شود که مخاطب نهایت کمال و زیبایی او را به چهره ای که
می توان تصور کرد چهره معشوق است تا جایی که شاعر نمی تواند بپذیرد که معشوقش انسان زمینی است.
سعدی می گوید: نگویم آب و گل است آن وجود روحانی بدین کمال نباشد جمال انسانی به هر چه خوب
تر اندر جهان نظر کردم که گویمش تو ماند تو خوب تر زانی به همین خاطر هیچ خوبی و زیبایی
را نمی توان به چهره معشوق مانند کرد.
با این حال وصف معشوق تسلی دل عاشق است: گفت شرح روی لیلی می دهم خاطر خود را تسلی می
دهم (جامی) به همین دلیل توصیف معشوق، محدوده وسیعی را از ادب عاشقانه به خود اختصاص داده است.
نظامی در منظومه خسرو و شیرین حدود ۳۰ بیت در توصیف جمال شیرین سروده است.
حال می خواهیم برای هر یک از این توصیفات نمونه هایی زیبا بیاوریم.
زلف: در ادب عاشقانه زلف معشوق همواره کمند است و جایگاه دل عاشق.
از بس به تار زلفت دل ها گرفته منزل دل را کجا بجویم یک زلف و این همه دل یا
به قول حافظ: در زلف چون کمندش ای دل مپیچ کان جا سرها بریده بینی بی جرم و بی جنایت
که به نظر من این تحذیر جنبه تشویق دارد; چون عاشق خواستار فناشدن دل خود است.
باز حافظ در جای دیگر می گوید: صبا در آن سر زلف ار دل مرا دیدی به روی لطف بگویش
که جانگه دارد یا بیت زیبای دیگری که می گوید: بگفتم صید کردی مرغ دل نیکو نگهدارش سر زلفش نشانم
داد و گفتا لانه اش با من این زلف گاهی پریشان شده است که در عرفان نشانه کثرت است و
در عشق موجب افزایش زیبایی معشوق.
حافظ می فرماید: زلف آشفته و خو کرده خندان لب و مست پیرهن چاک و غزل خوان و صراحی در
دست که این آشفتگی عموما توسط باد و به خصوص باد صبا صورت می گیرد.
به قول حافظ: تا سر زلف تو در دست نسیم افتاده است دل سودازده از غصه دو نیم افتاده است
و در جای دیگر می آورد: زلفت در دست صبا گوش به فرمان نسیم این همه با همه کس ساخته
ای، یعنی چه؟ سخن از زلف بود و پریشانی آن و به قول حضرت حافظ: دوش در حلقه ما، قصه
گیسوی تو بود تا دل شب، سخن از سلسله موی تو بود در ادبیات واژه ملازم زلف، طره است و
معنای لغوی آن مویی است که در پیشانی می ریزد و حافظ اعتقاد دارد که این زلف پیچ و تاب
بنفشه را در ذهن تداعی می کند.
تاب بنفشه می دهد طره مشک سای تو پرده غنچه می درد خنده دلگشای تو و در جای دیگر نیز
تداعی زلف و طره معشوق در اثر دیدار بنفشه را، اینگونه بیان می دارد: بنفشه طره مفتول خود گره می
زد صبا حکایت زلف تو در میان انداخت به راستی چه قدر زیبا خواجه شیراز، تصور می آفریند.
برای همه ما پیش آمده که در جمعی حضور داریم و با دیدن عملی به یاد موضوعی می افتیم و
از آن سخن می گوئیم.
حافظ چنین صحنه ای آفریده است و می گوید بنفشه با طره خود بازی می کرد که صبا به یاد
زلف تو افتاد و از آن سخن گفت.
در ادامه به بررسی سنت های ادبی در وصف جمال معشوق می رسیم.
به ابرو، که چون تیر از جانب معشوق بر جان عاشق می نشیند و آن را صید می کند اگر
چه مرغ زیرک بود حافظ در هوا داری به تیر غمزه صیدش کرد چشم آن کمان ابرو در ادب عاشقانه
از ابرو به تیر و کمان، هلال ماه، محراب و عبادت و …
تشبیه می شود.
هلالی شد تنم زین غم که با طغرای ابرویش که باشد مه که بنماید ز طاق آسمان ابرو و به
خاطر همان شباهت هلال ماه با ابروی معشوق است که حافظ می گوید: هلال عید فطر ابروی اوست; جهان بر
ابروی عید از هلال و سرکشید; هلال عید در ابروی یار باید دید و …
ابروی معشوق از آنجایی که طاق محراب را می ماند، عاشق از آن بیم دارد که این دو را با
یکدیگر اشتباه گیرد.
تو کافر دیل تن می بندی نقاب زلف و می ترسم که محرابم بگرداند خمک آن دلستان ابرو و این
سنت در ادبیات ما بسیار رایج است: به هر صورت نمایان شدن ابروی معشوق موجب بی طاقتی و بی صبری
عاشق می شود.
بد شدن حال ترانه علیدوستی در فرودگاه + فیلم
دختر ایرانی که یک شبه قد بلند شد !
برچسب ها:
اخبار مرتبط :

فروشگاه آنلاین مد و لباس دُلیچیسامسونگآژانس کاتریناتاژآیسان پروزازقصر شیرین
دکتر تاجبخشدکتر بتول طاهریمهر پروازعضویت در تلگرامدکتر دین محمدی
عضویت در تلگرامشارژعضویت در تلگرام
به دختر ۱۴ ساله ام توصیه کردم˝پایی که جا ماند˝ را بخواند
به دختر ۱۴ ساله ام توصیه کردم˝پایی که جا ماند˝ را بخواند
«پایتخت جهنم» کتاب ممنوعه دوران مبارک منتشر می‌شود
«پایتخت جهنم» کتاب ممنوعه دوران مبارک منتشر می‌شود
خدا مادر زیبایت را بیامرزد
خدا مادر زیبایت را بیامرزد
اقلیم خاطرات امام و انقلاب
اقلیم خاطرات امام و انقلاب
نیما یوشیج از چوپانی تا شکار/ گزارش تصویری
نیما یوشیج از چوپانی تا شکار/ گزارش تصویری
خاطرات دوستی که با فریدون مشیری پیاده‌روی می کرد
خاطرات دوستی که با فریدون مشیری پیاده‌روی می کرد
باید و نبایدهای شعر و موسیقی که هر کدام ساز خود را می‌زنند
باید و نبایدهای شعر و موسیقی که هر کدام ساز خود را می‌زنند
از چگونگی خودسانسوری‌ روزنامه‌نگاران عرب آگاه شوید
از چگونگی خودسانسوری‌ روزنامه‌نگاران عرب آگاه شوید
فروشگاه آنلاین مد و لباس دُلیچیسامسونگآژانس کاتریناتاژآیسان پروزازقصر شیریندکتر تاجبخشدکتر بتول طاهریمهر پروازعضویت در تلگرامدکتر دین محمدیعضویت در تلگرامشارژعضویت در تلگرام
x